Sàng lọc võng mạc bằng AI là cách chụp ảnh đáy mắt bằng máy chụp chuyên dụng, rồi để phần mềm phân tích ảnh và cho biết có dấu hiệu tổn thương cần bác sĩ mắt khám tiếp hay không. Cách này được dùng nhiều nhất cho người bị đái tháo đường, vì tổn thương võng mạc ở giai đoạn đầu thường không gây triệu chứng, và nhiều người chưa bao giờ được khám mắt định kỳ.
Kết quả sàng lọc chỉ chia người bệnh thành hai nhóm: cần chuyển khám chuyên khoa, hoặc hẹn chụp lại sau một khoảng thời gian. Nó không thay cho một buổi khám mắt đầy đủ, cũng không thay cho việc điều trị đái tháo đường. Bài này giải thích buổi chụp diễn ra thế nào, cách hiểu kết quả và những điều phần mềm không làm được.
Vì sao sàng lọc võng mạc lại là chỗ AI được dùng sớm
Võng mạc là lớp mô mỏng ở đáy mắt, nơi nhận ánh sáng. Ở người bị đái tháo đường lâu năm, các mạch máu nhỏ ở võng mạc có thể bị tổn thương dần. Giai đoạn đầu người bệnh vẫn nhìn rõ, không đau, nên không có lý do để tự đi khám. Khi đã nhìn mờ thì tổn thương thường đã tiến xa. Vì vậy các hướng dẫn chuyên môn khuyến khích người bị đái tháo đường khám đáy mắt định kỳ, ngay cả khi mắt bình thường.
Khó khăn là người bị đái tháo đường thì nhiều, bác sĩ nhãn khoa thì tập trung ở bệnh viện lớn. Người bệnh ở xã xa, nhất là người cao tuổi, ít khi có dịp lên tuyến trên chỉ để khám mắt khi chưa thấy gì bất thường. Chụp ảnh đáy mắt thì đơn giản hơn nhiều: máy có thể đặt ở phòng khám nội tiết, trạm y tế hay xe khám lưu động, nhân viên được tập huấn có thể chụp.
Phần còn thiếu là người đọc ảnh. Phần mềm AI lấp vào chỗ đó: đọc ảnh ngay tại chỗ, chỉ ra người cần chuyển khám chuyên khoa. Năm 2018, cơ quan quản lý dược phẩm và thiết bị y tế Hoa Kỳ đã cấp phép cho một hệ thống AI sàng lọc võng mạc đái tháo đường đưa ra kết quả mà không cần bác sĩ đọc ảnh tại chỗ, một trong những phần mềm chẩn đoán tự động đầu tiên được chấp thuận ở đó. Từ đó, nhiều nước có chương trình sàng lọc tương tự.
Một buổi chụp đáy mắt có AI diễn ra thế nào
Mỗi nơi có quy trình riêng, nhưng các bước cơ bản thường như dưới đây. Biết trước giúp bạn và người nhà chuẩn bị, nhất là khi đưa cha mẹ lớn tuổi đi.
- Nhân viên hỏi thông tin cơ bản, tiền sử đái tháo đường, các bệnh mắt đã có, đã từng phẫu thuật mắt hay không.
- Tuỳ máy và tuỳ nơi, bạn có thể được nhỏ thuốc giãn đồng tử để chụp rõ hơn. Nếu được nhỏ, mắt sẽ chói và nhìn gần mờ trong vài giờ, nên không tự lái xe về; đi cùng người nhà hoặc đi xe công cộng.
- Bạn đặt cằm lên giá, nhìn vào một điểm sáng; máy chụp mỗi mắt một hoặc vài ảnh, có ánh đèn loé. Chụp không đau, không chạm vào mắt.
- Phần mềm kiểm tra ảnh có đủ chất lượng không; nếu ảnh mờ, nhân viên chụp lại. Đục thuỷ tinh thể, đồng tử nhỏ có thể làm ảnh không đạt.
- Phần mềm phân tích ảnh và trả kết quả, thường trong vài phút. Nhân viên thông báo kết quả và hẹn bước tiếp theo.
- Nếu cần chuyển khám chuyên khoa, bạn nhận giấy hoặc lời dặn đi khám ở cơ sở có bác sĩ nhãn khoa. Nếu không, bạn được hẹn chụp lại theo lịch.
Mang theo kính đang đeo, sổ theo dõi đái tháo đường hoặc đơn thuốc gần nhất, và kết quả khám mắt cũ nếu có. Thông tin này giúp nhân viên và bác sĩ hiểu bối cảnh.
Đọc kết quả sàng lọc cho đúng
Kết quả sàng lọc thường được trình bày đơn giản. Hiểu đúng từng loại giúp bạn biết phải làm gì tiếp theo, không lo thừa và không chủ quan.
| Kết quả thường gặp | Ý nghĩa | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Không phát hiện dấu hiệu cần chuyển khám | Ảnh lần này không thấy tổn thương ở mức phần mềm được thiết kế để phát hiện | Chụp lại theo hẹn, tiếp tục điều trị đái tháo đường đều đặn |
| Cần chuyển khám chuyên khoa mắt | Có dấu hiệu cần bác sĩ nhãn khoa khám trực tiếp để đánh giá | Đặt lịch khám mắt sớm, mang theo kết quả sàng lọc |
| Ảnh không đủ chất lượng | Phần mềm không đọc được, thường do đục thuỷ tinh thể hoặc đồng tử nhỏ | Khám trực tiếp với bác sĩ mắt, vì đây có thể là dấu hiệu cần khám thêm |
| Có dấu hiệu khẩn | Một số hệ thống phân ra mức cần khám sớm | Đi khám mắt trong thời gian nhân viên dặn, không trì hoãn |
Dòng "ảnh không đủ chất lượng" hay bị xem nhẹ, người bệnh nghĩ là máy hỏng rồi bỏ qua. Thực tế đó là lý do để đi khám trực tiếp, vì phần mềm không có thông tin để đánh giá mắt bạn.
Những điều phần mềm sàng lọc không làm được
Không khám toàn bộ mắt. Phần mềm được thiết kế cho một số tổn thương nhất định trên ảnh đáy mắt. Nó không đo nhãn áp, không đánh giá các bệnh mắt khác một cách đầy đủ. Kết quả không cần chuyển khám không có nghĩa là mắt bạn không có vấn đề nào khác.
Không thay thế khám chuyên khoa khi có triệu chứng. Sàng lọc dành cho người chưa có triệu chứng. Nếu bạn đã nhìn mờ, thấy chấm đen bay, thấy vệt sáng, mất một phần thị trường, hãy đi khám mắt trực tiếp.
Không điều trị và không theo dõi thay bác sĩ. Khi đã có tổn thương, việc theo dõi và điều trị do bác sĩ nhãn khoa quyết định. Phần mềm không quyết định chụp lại khi nào hay điều trị gì.
Không hiểu bệnh nền của bạn. Mức kiểm soát đường huyết, huyết áp, mỡ máu ảnh hưởng tới võng mạc. Phần mềm chỉ thấy ảnh, không biết những yếu tố đó. Điều trị đái tháo đường đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ vẫn là phần việc quan trọng nhất.
Sàng lọc chỉ có ích khi bước chuyển khám diễn ra
Phần mềm có đọc ảnh giỏi đến đâu, giá trị của cả chương trình vẫn nằm ở việc người được báo "cần chuyển khám" có thật sự đi khám hay không. Đây là khâu hay bị đứt nhất. Người bệnh nghe kết quả, thấy mắt vẫn nhìn rõ, nghĩ để khi nào rảnh. Rồi mùa vụ, việc nhà, đường xa, chi phí đi lại khiến lịch khám cứ lùi mãi. Trong khi đó, phát hiện sớm chỉ có nghĩa khi theo sau là khám và điều trị sớm.
Vì vậy, khi nhận kết quả cần chuyển khám, hãy hỏi nhân viên ba điều trước khi ra về: nên khám ở đâu, trong khoảng thời gian bao lâu, và cần mang theo giấy tờ gì để khỏi phải làm lại từ đầu. Nếu chương trình có giấy chuyển hoặc phiếu kết quả in, giữ cẩn thận cùng sổ khám bệnh. Nếu được hẹn theo dõi qua điện thoại, ghi tên và cách liên hệ của người phụ trách.
Với người nhà ở xa, đây là lúc giúp được nhiều nhất: đặt lịch, sắp xếp người đưa đi, tính trước chỗ nghỉ nếu phải lên thành phố. Một cuộc khám mắt chuyên khoa thường mất nhiều giờ, nhất là khi phải nhỏ thuốc giãn đồng tử và chờ; chuẩn bị cho cả buổi thay vì nghĩ đi một lúc là xong.
Người nhà đưa cha mẹ đi sàng lọc: những việc nhỏ có ích
Nhiều người cao tuổi bị đái tháo đường nhiều năm nhưng chưa từng khám mắt, vì thấy vẫn đọc báo được. Đề nghị đi sàng lọc dễ hơn khi bạn nói rõ đây là chụp ảnh nhanh, không đau, không phải nằm viện. Nếu có đợt sàng lọc ở trạm y tế hay phòng khám nội tiết nơi cha mẹ đang lấy thuốc, đó là dịp thuận tiện nhất.
Sau buổi chụp, ghi lại ngày chụp, kết quả và ngày hẹn vào điện thoại, đặt nhắc trước hẹn vài ngày. Nếu được dặn chuyển khám chuyên khoa, sắp xếp lịch sớm; với người ở tỉnh, ví dụ giả định một gia đình ở Đồng Tháp cần đưa mẹ lên bệnh viện mắt ở thành phố, nên gọi tổng đài của bệnh viện hỏi trước giờ khám, giấy tờ cần mang và thủ tục bảo hiểm.
Bạn có thể nhờ chatbot sắp xếp lịch hẹn và lập danh sách việc cần mang theo, ví dụ: "Lập danh sách những thứ cần mang khi đưa mẹ đi khám mắt chuyên khoa sau khi sàng lọc võng mạc, gồm giấy tờ, đồ dùng, thông tin cần chuẩn bị. Không đưa lời khuyên y khoa." Không gửi ảnh đáy mắt hay kết quả có tên, ngày sinh lên chatbot công cộng.
Khi nào phải gặp bác sĩ mắt ngay
Có những dấu hiệu không được chờ tới lần sàng lọc tiếp theo. Nhìn mờ đột ngột ở một hoặc hai mắt, thấy nhiều chấm đen hoặc mạng nhện bay trước mắt xuất hiện nhanh, thấy chớp sáng, cảm giác có màn che một phần tầm nhìn, đau mắt kèm nhìn mờ: những trường hợp này cần đi khám mắt ngay trong ngày, ở cơ sở có chuyên khoa mắt hoặc khoa cấp cứu.
Nếu nhìn mờ đi kèm méo miệng, yếu tay chân, nói khó, đau đầu dữ dội, đó có thể là dấu hiệu đột quỵ, cần gọi 115 ngay.
Ngoài cấp cứu, nếu bạn thấy thị lực giảm dần, khó đọc chữ hơn trước, nhìn đường thẳng bị cong, hãy đặt lịch khám mắt sớm dù kết quả sàng lọc lần trước bình thường. Sàng lọc chỉ là một lát cắt ở một thời điểm; mắt có thể thay đổi giữa hai lần chụp.
Người bị đái tháo đường cũng nên kể với bác sĩ nội tiết khi thấy mắt có thay đổi, vì bác sĩ điều trị cần biết để phối hợp. Mắt và bệnh nền đi cùng nhau; một kết quả sàng lọc tốt không phải lý do để lơi việc dùng thuốc theo đơn, ăn uống và tái khám đều đặn.
Câu hỏi thường gặp
Người không bị đái tháo đường có nên chụp sàng lọc võng mạc bằng AI không?
Các chương trình sàng lọc võng mạc bằng AI phổ biến hiện nay được thiết kế chủ yếu cho người bị đái tháo đường. Với người khác, khám mắt định kỳ hay khám khi có triệu chứng do bác sĩ nhãn khoa thực hiện là cách phù hợp hơn. Hỏi bác sĩ của bạn nếu có yếu tố nguy cơ khác.
Sàng lọc có dùng thẻ bảo hiểm y tế được không?
Tuỳ cơ sở, tuỳ chương trình và quy định hiện hành. Có những đợt sàng lọc do dự án hay cơ sở y tế tổ chức miễn phí, có nơi tính như dịch vụ. Hỏi trực tiếp quầy bảo hiểm y tế hoặc nhân viên tổ chức trước khi chụp để biết rõ.
Bao lâu thì nên chụp lại?
Khoảng cách giữa các lần sàng lọc tuỳ kết quả lần trước, thời gian bị đái tháo đường, mức kiểm soát bệnh và hướng dẫn của cơ sở. Nhân viên hoặc bác sĩ sẽ hẹn cụ thể. Ghi ngày hẹn vào điện thoại và đặt nhắc để không bị lỡ.
Có thể dùng điện thoại chụp đáy mắt rồi nhờ ứng dụng AI đọc không?
Không nên tự làm. Chụp đáy mắt cần thiết bị chuyên dụng và kỹ thuật đúng, phần mềm sàng lọc được kiểm định với loại máy chụp cụ thể. Ảnh tự chụp và ứng dụng không rõ nguồn gốc có thể cho kết quả sai, khiến bạn yên tâm sai hoặc lo thừa.
Kết quả sàng lọc tốt có nghĩa là đường huyết của mình đã ổn không?
Không. Kết quả sàng lọc chỉ nói về những gì thấy trên ảnh võng mạc tại thời điểm chụp. Mức kiểm soát đái tháo đường được đánh giá qua xét nghiệm và khám nội tiết. Tiếp tục dùng thuốc và tái khám theo đúng hẹn của bác sĩ điều trị.
Ai chịu trách nhiệm nếu phần mềm bỏ sót?
Câu hỏi trách nhiệm phụ thuộc quy định hiện hành, cách cơ sở tổ chức chương trình và vai trò của từng bên. Với người bệnh, điều thực tế là đi khám mắt trực tiếp khi có triệu chứng và chụp lại đúng hẹn. Nếu có vụ việc cụ thể cần tư vấn pháp lý, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.