Phần mềm AI hỗ trợ đọc X-quang ngực là chương trình đã được huấn luyện trên rất nhiều phim chụp, khi nhận một phim mới thì khoanh những vùng có dấu hiệu bất thường và đưa ra mức độ nghi ngờ để bác sĩ chẩn đoán hình ảnh xem kỹ. Nó không viết kết luận thay bác sĩ: phiếu kết quả trả cho bạn vẫn do bác sĩ đọc, đối chiếu với phim và ký tên.
X-quang ngực là loại phim được chụp nhiều nhất trong bệnh viện, trong khám sức khoẻ định kỳ và trong các đợt sàng lọc lao ở cộng đồng, nên cũng là nơi phần mềm AI được đưa vào sớm nhất. Bài này giải thích phần mềm đó làm gì, vì sao nó hữu ích, nó hay sai ở đâu, và bạn nên hỏi gì khi biết phim của mình có máy đọc cùng.
Phim X-quang ngực được đọc như thế nào trước khi có AI
Một phim X-quang ngực là ảnh chiếu hai chiều của cả lồng ngực: phổi, tim, các mạch máu lớn, xương sườn, cơ hoành. Mọi cấu trúc chồng lên nhau trên cùng một mặt phẳng, nên đọc phim là kỹ năng phải luyện nhiều năm. Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc theo một trình tự cố định để không bỏ sót: kiểm tra chất lượng phim, rồi lần lượt xem khí quản, tim, trung thất, hai phế trường, góc sườn hoành, xương, phần mềm thành ngực.
Khó khăn nằm ở số lượng. Một khoa chẩn đoán hình ảnh ở bệnh viện đông người bệnh có thể nhận hàng trăm phim ngực trong một ngày, chưa kể đợt khám sức khoẻ cho cả một cơ quan hay đợt sàng lọc lao ở một xã. Đọc lâu, mắt mỏi, những tổn thương nhỏ hoặc nằm khuất sau xương sườn dễ bị bỏ qua. Ở nhiều nơi xa thành phố, số bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán hình ảnh lại ít, phim phải chờ hoặc phải gửi đi đọc từ xa.
Phần mềm AI được đưa vào để đỡ đúng hai điểm yếu đó: đọc nhanh một lượng lớn phim để sắp xếp thứ tự, và làm lớp kiểm tra thứ hai cho những chỗ mắt người dễ bỏ sót.
Phần mềm AI làm những việc gì trên phim ngực
Khoanh vùng nghi ngờ. Trên màn hình đọc phim, phần mềm tô hoặc khoanh những vùng nó cho là bất thường, ví dụ một đốm mờ ở phế trường, một vùng mất góc sườn hoành, một đường viền khác thường. Kèm theo thường là một con số hoặc mức độ thể hiện độ nghi ngờ. Bác sĩ dùng đó như lời nhắc để nhìn lại, không phải như kết luận.
Phân loại phim bình thường và phim cần xem kỹ. Ở các đợt khám đông, phần mềm có thể tách những phim nó cho là không có dấu hiệu bất thường khỏi những phim có dấu hiệu. Cách dùng phổ biến là đưa nhóm có dấu hiệu lên đọc trước, chứ không bỏ qua nhóm còn lại.
Xếp ưu tiên ca khẩn. Một số dấu hiệu như tràn khí màng phổi cần được biết sớm. Phần mềm có thể đẩy phim có dấu hiệu đó lên đầu danh sách chờ để bác sĩ đọc ngay, thay vì theo thứ tự chụp.
Hỗ trợ sàng lọc lao. Tổ chức Y tế Thế giới từ năm 2021 đã đưa phần mềm đọc X-quang ngực tự động vào khuyến cáo như một công cụ sàng lọc lao ở người từ 15 tuổi trở lên. Sàng lọc nghĩa là tìm người cần làm xét nghiệm tiếp theo, không phải chẩn đoán lao; người có kết quả nghi ngờ vẫn phải làm xét nghiệm đờm hoặc các xét nghiệm khẳng định theo chỉ định.
Phần việc của máy và phần việc của bác sĩ
Bảng dưới đặt hai bên cạnh nhau để thấy vì sao phần mềm giỏi đến đâu cũng chưa thay được người ký kết quả.
| Việc | Phần mềm AI | Bác sĩ chẩn đoán hình ảnh |
|---|---|---|
| Nhìn phim | Nhìn từng điểm ảnh, không mỏi, tốc độ cao | Nhìn tổng thể, có kinh nghiệm với phim chụp kém, tư thế lệch |
| Biết bối cảnh | Thường chỉ thấy phim, không biết triệu chứng hay tiền sử | Đọc kèm phiếu chỉ định, lý do chụp, phim cũ để so sánh |
| Ca hiếm, ca lạ | Dễ sai nếu ít gặp loại đó khi học | Nhận ra điều bất thường dù chưa có tên gọi rõ |
| Kết luận | Đưa gợi ý, mức nghi ngờ | Viết mô tả và kết luận, đề nghị chụp thêm nếu cần, ký tên |
| Trách nhiệm | Không có tư cách pháp lý | Chịu trách nhiệm chuyên môn theo chứng chỉ hành nghề |
Dòng "biết bối cảnh" là điểm khác biệt lớn nhất. Cùng một vùng mờ trên phim, ý nghĩa khác nhau tuỳ người bệnh đang sốt, đang ho kéo dài, vừa phẫu thuật hay đã có phim cũ giống hệt từ nhiều năm trước. Bác sĩ có những thông tin đó; phần mềm thì không.
Máy hay sai ở đâu: báo động nhầm và bỏ sót
Mọi phần mềm đọc phim đều có hai kiểu sai. Kiểu thứ nhất là báo động nhầm: khoanh một vùng hoá ra bình thường, ví dụ bóng của núm vú, nếp da, vết sẹo cũ, hay hình ảnh do người bệnh hít vào chưa đủ sâu. Kiểu thứ hai là bỏ sót: không khoanh một tổn thương có thật, hay gặp khi tổn thương nhỏ, nằm sau tim hoặc sau xương, hay phim chụp chất lượng kém.
Hai kiểu sai này đi ngược nhau. Chỉnh phần mềm nhạy hơn để ít bỏ sót thì báo động nhầm tăng, bác sĩ mất thời gian xem những vùng không có gì. Chỉnh ngược lại thì gọn hơn nhưng dễ lọt. Mỗi bệnh viện, mỗi chương trình sàng lọc chọn mức cân bằng theo mục đích của mình, và đó là lý do con số "độ chính xác" quảng cáo trên một tờ giới thiệu không nói hết chuyện.
Thêm một điều ít được nhắc: phần mềm học từ dữ liệu của nơi khác. Nếu máy chụp, cách chụp hay nhóm người bệnh ở bệnh viện khác nhiều so với dữ liệu huấn luyện, hiệu quả có thể giảm. Vì vậy các khoa thường chạy thử, so sánh với kết quả của bác sĩ một thời gian rồi mới dùng rộng. Với người bệnh, bài học thực tế là: phiếu ghi bình thường không có nghĩa là bạn được phép bỏ qua triệu chứng đang có; còn một vùng được máy khoanh cũng không có nghĩa là bạn có bệnh.
Khi đi sàng lọc ở cộng đồng: một buổi chụp có AI diễn ra thế nào
Không phải ai cũng gặp phần mềm đọc phim trong bệnh viện. Nhiều người gặp nó lần đầu ở một đợt sàng lọc lao hay khám sức khoẻ tại trạm y tế xã, nơi có xe chụp X-quang lưu động đến chụp cho cả thôn. Ví dụ giả định ở một xã của tỉnh Gia Lai: người dân được mời đến trạm, khai vài thông tin, đứng chụp một phim ngực trong chưa tới một phút, rồi về. Phim được phần mềm đọc ngay trên xe, những phim có dấu hiệu nghi ngờ được đánh dấu để bác sĩ xem lại và để nhân viên y tế liên hệ mời làm xét nghiệm tiếp theo.
Ở bối cảnh này, AI giúp được nhiều nhất vì số phim lớn và bác sĩ chẩn đoán hình ảnh không có mặt tại chỗ. Nhưng chính vì vậy, người được chụp cần hiểu đúng ý nghĩa của cuộc gọi mời quay lại. Được mời làm xét nghiệm đờm không có nghĩa là đã mắc lao; nó có nghĩa là phim của bạn cần thêm thông tin để kết luận. Ngược lại, không được gọi lại cũng không phải giấy chứng nhận khoẻ mạnh cho mọi vấn đề về phổi.
Hai việc nên làm sau buổi chụp: ghi lại tên đợt sàng lọc, ngày chụp và người phụ trách để hỏi khi cần; và nếu được mời làm xét nghiệm tiếp theo, đi đúng hẹn. Cuộc gọi đó đến từ nhân viên y tế địa phương mà bạn đã gặp; nếu nhận cuộc gọi lạ đòi chuyển tiền để "nhận kết quả", đó là lừa đảo.
Đọc phiếu kết quả X-quang khi biết có AI tham gia
Phiếu kết quả X-quang thường có hai phần: mô tả những gì thấy trên phim, và kết luận. Có nơi in thêm dòng ghi phim đã được phần mềm hỗ trợ đọc. Khi cầm phiếu, bạn để ý mấy điểm sau.
- Tên bác sĩ đọc và chữ ký ở cuối phiếu. Đây là người chịu trách nhiệm về nội dung.
- Phần đề nghị, nếu có, như "đề nghị chụp CT" hay "đối chiếu lâm sàng". Đó là việc tiếp theo cần bàn với bác sĩ điều trị, không phải lý do để tự hoảng.
- Thuật ngữ lạ như "mờ", "đậm độ", "rốn phổi", "góc sườn hoành". Bạn có thể nhờ chatbot giải nghĩa từng từ cho dễ hiểu, sau khi đã che tên, mã người bệnh, ngày sinh trên ảnh chụp phiếu. Hỏi nghĩa của từ, không hỏi "vậy mình bị bệnh gì".
- Ngày chụp và phim cũ. Nếu bạn có phim cũ, mang theo trong lần tái khám; bác sĩ so sánh hai phim thường cho nhiều thông tin hơn một phim đơn lẻ.
Câu lệnh gợi ý khi nhờ chatbot: "Giải thích bằng lời dễ hiểu các thuật ngữ sau trên phiếu X-quang ngực, mỗi thuật ngữ hai ba câu. Không chẩn đoán, không đoán bệnh. Cuối cùng gợi ý ba câu nên hỏi bác sĩ." Sau đó dán danh sách thuật ngữ, không dán cả phiếu có thông tin cá nhân.
Những câu nên hỏi và khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Khi nhận kết quả, ba câu đơn giản giúp bạn hiểu đúng vị trí của phần mềm. Một: "Bác sĩ đã đọc lại phim này chưa?" Hai: "Có điểm nào cần theo dõi hay chụp thêm không, và bao lâu nữa?" Ba: "Nếu muốn hỏi ý kiến thứ hai, có thể mang phim gốc hoặc đĩa ảnh đi không?" Ba câu này áp dụng được dù bệnh viện có dùng AI hay không.
Đừng để kết quả trên giấy thay cho cảm nhận của chính cơ thể. Nếu bạn đang khó thở tăng dần, đau ngực, ho ra máu, sốt cao không giảm, hay mệt lả, hãy quay lại khám ngay hoặc đến khoa cấp cứu, kể cả khi phim vừa chụp được ghi là bình thường. Khi khó thở dữ dội hay đau ngực dữ dội, gọi 115. Phim chụp phản ánh một thời điểm; triệu chứng của bạn mới là thông tin hiện tại.
Với người được mời sàng lọc lao bằng X-quang có AI ở cộng đồng, nếu được báo kết quả nghi ngờ, hãy đi làm xét nghiệm tiếp theo theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không tự mua thuốc, không bỏ qua chỉ vì thấy trong người vẫn khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Phần mềm AI có thể tự trả kết quả X-quang cho người bệnh không?
Trong cách làm phổ biến hiện nay, kết quả trả cho người bệnh do bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đọc và ký. Phần mềm chỉ đưa gợi ý vào hệ thống để bác sĩ xem. Nếu nhận được một bản kết quả không có tên bác sĩ, bạn nên hỏi lại khoa đã chụp.
Chụp X-quang ở nơi có AI có phải chụp nhiều tia hơn không?
Không. Phần mềm xử lý ảnh sau khi đã chụp, không thay đổi cách máy phát tia. Liều chiếu phụ thuộc máy chụp và kỹ thuật chụp, giống như ở nơi không dùng AI. Lo ngại về tia X nên trao đổi với bác sĩ chỉ định, nhất là khi có thai hoặc nghi có thai.
Ảnh chụp màn hình phim X-quang có đủ để hỏi ý kiến nơi khác không?
Thường là không đủ. Ảnh chụp lại bằng điện thoại mất nhiều chi tiết so với ảnh gốc. Khi cần ý kiến thứ hai, bạn xin bản phim in hoặc đĩa, tệp ảnh gốc từ khoa chẩn đoán hình ảnh, kèm phiếu kết quả. Mỗi bệnh viện có thủ tục cung cấp bản sao riêng.
Vì sao phiếu ghi bình thường mà bác sĩ vẫn cho chụp thêm?
X-quang ngực là phim chiếu hai chiều, có những cấu trúc bị che khuất. Nếu triệu chứng của bạn gợi ý vấn đề mà phim chưa trả lời được, bác sĩ có thể chỉ định CT hoặc xét nghiệm khác. Đó là quyết định dựa trên toàn bộ tình trạng, không có nghĩa là lần đọc trước sai.
Phần mềm AI có đọc được phim của trẻ em không?
Nhiều phần mềm được thiết kế và kiểm định cho người lớn, và ghi rõ phạm vi tuổi áp dụng. Phim trẻ em có đặc điểm giải phẫu khác, nên việc có dùng phần mềm hay không tuỳ thuộc phạm vi được cấp phép và quyết định của khoa. Với trẻ em, bác sĩ đọc phim vẫn là người kết luận.
Có nên nhờ chatbot xem ảnh phim X-quang để biết mình có bệnh không?
Không nên. Chatbot công cộng không phải phần mềm y tế được kiểm định cho việc đọc phim, ảnh chụp màn hình lại thiếu chi tiết, và nó dễ đưa ra nhận định nghe rất chắc nhưng sai. Dùng chatbot để hiểu thuật ngữ trên phiếu thì được; kết luận về phim là việc của bác sĩ.