Trong sàng lọc ung thư vú, phần mềm AI được dùng để đọc nhũ ảnh cùng bác sĩ: nó khoanh những vùng có đặc điểm nghi ngờ như đám vôi hoá nhỏ hay vùng co kéo cấu trúc, gán mức độ nghi ngờ, và ở một số nơi được dùng như "người đọc thứ hai" bên cạnh bác sĩ. Kết luận trên phiếu và quyết định có cần chụp thêm, siêu âm hay sinh thiết vẫn thuộc về bác sĩ.
Bài này dành cho phụ nữ đi chụp nhũ ảnh và người nhà đi cùng. Mục đích là giúp bạn hiểu phần mềm đứng ở đâu trong quy trình, vì sao một lần được gọi lại chụp thêm thường không phải tin xấu, và nên hỏi gì. Bài không bàn về việc ai nên sàng lọc khi nào; chuyện đó cần trao đổi với bác sĩ theo tuổi và tiền sử của bạn.
Nhũ ảnh là gì và vì sao đọc nhũ ảnh khó
Nhũ ảnh là phim X-quang liều thấp chụp riêng cho vú, thường chụp mỗi bên hai tư thế. Trên phim, mô tuyến, mô mỡ và các cấu trúc nhỏ chồng lên nhau; những dấu hiệu sớm như đám vôi hoá li ti hay vùng co kéo nhẹ có thể rất nhỏ và kín đáo. Bác sĩ đọc nhũ ảnh phải so hai bên, so hai tư thế, và nếu có thì so với lần chụp trước.
Một khó khăn được biết rõ là mô vú đặc, gặp nhiều ở phụ nữ trẻ hơn và ở nhiều phụ nữ châu Á. Mô đặc hiện lên trắng trên phim, cũng như nhiều tổn thương, nên có thể che khuất. Đó là lý do bác sĩ đôi khi đề nghị siêu âm bổ sung.
Trong các chương trình sàng lọc quy mô lớn, mỗi bác sĩ phải đọc rất nhiều phim mà phần lớn là bình thường. Sự tập trung khó giữ đều qua hàng trăm phim. Một số chương trình ở châu Âu từ lâu đã dùng cách hai bác sĩ đọc độc lập cùng một phim để giảm bỏ sót. Phần mềm AI được nghiên cứu và đưa vào chính ở chỗ này.
Phần mềm AI được dùng theo những cách nào
Đánh dấu cho bác sĩ. Phần mềm khoanh những vùng nó cho là đáng chú ý ngay trên ảnh, kèm mức độ nghi ngờ. Bác sĩ đọc như bình thường, rồi xem lại các vùng được khoanh để chắc mình không bỏ qua.
Làm người đọc thứ hai. Ở những nơi vốn có hai người đọc, có cách làm thử thay một trong hai bằng phần mềm; khi bác sĩ và phần mềm không thống nhất, ca đó được người thứ ba hoặc hội đồng xem lại. Các thử nghiệm theo hướng này đã được công bố ở châu Âu và vẫn đang được theo dõi tiếp, nên đây chưa phải cách làm chung ở mọi nơi.
Phân loại theo mức độ. Phần mềm cho điểm mỗi ca theo mức nghi ngờ, giúp sắp xếp ca nào cần đọc kỹ trước. Cách dùng có trách nhiệm là không để ca nào bị bỏ qua chỉ vì điểm thấp.
So sánh với lần chụp trước. Một số công cụ hỗ trợ đặt hai lần chụp cạnh nhau và chỉ ra chỗ thay đổi. Thay đổi theo thời gian thường mang nhiều thông tin hơn hình ảnh của một lần chụp.
Vì sao được gọi lại chụp thêm không có nghĩa là đã có bệnh
Được gọi lại là trải nghiệm làm nhiều người mất ngủ. Hiểu vì sao có cuộc gọi đó giúp bạn bình tĩnh hơn trong những ngày chờ.
| Lý do thường gặp | Ý nghĩa | Bước tiếp theo hay gặp |
|---|---|---|
| Lần chụp đầu, chưa có phim cũ để so | Bác sĩ chưa biết đó là đặc điểm vốn có hay mới xuất hiện | Chụp thêm tư thế khác hoặc siêu âm |
| Mô chồng lên nhau tạo hình ảnh giống tổn thương | Thường biến mất khi chụp ép điểm hoặc góc khác | Chụp ép điểm, chụp phóng đại |
| Mô vú đặc | Phim khó đánh giá đầy đủ | Siêu âm bổ sung |
| Có đặc điểm cần làm rõ | Cần thêm thông tin để kết luận | Bác sĩ tư vấn bước tiếp, có thể là sinh thiết |
Phần mềm AI, tuỳ cách cài đặt, có thể làm số ca gọi lại tăng hoặc giảm. Dù thế nào, quyết định gọi lại là của bác sĩ. Khi nhận cuộc gọi, hỏi rõ lý do, cần làm gì, khi nào có kết quả, và đi đúng hẹn.
Dữ liệu nhũ ảnh và lời mời tham gia nghiên cứu
Phần mềm đọc nhũ ảnh học từ rất nhiều phim đã có kết luận. Vì vậy, một số bệnh viện có thể mời người bệnh đồng ý cho dùng phim đã chụp, sau khi bỏ thông tin nhận dạng, vào các dự án nghiên cứu hoặc thử nghiệm phần mềm. Đây là việc hợp lệ khi được làm đúng quy trình: có hội đồng đạo đức xét duyệt, có thông tin rõ ràng, và người bệnh được tự do đồng ý hay từ chối mà không ảnh hưởng tới việc khám chữa.
Khi nhận được lời mời như vậy, bạn có quyền hỏi kỹ trước khi ký: dữ liệu nào được dùng, đã bỏ những thông tin gì, ai được truy cập, lưu bao lâu, có chia sẻ ra ngoài bệnh viện hay ra nước ngoài không, và nếu đổi ý thì rút lại bằng cách nào. Một tờ thông tin tốt sẽ trả lời được những câu này bằng lời dễ hiểu. Không ai được phép gây áp lực hay ngụ ý rằng từ chối sẽ làm bạn được chăm sóc kém hơn.
Ngược lại, hãy cảnh giác với tin nhắn hay cuộc gọi tự xưng là chương trình nghiên cứu, đề nghị bạn gửi ảnh phim, căn cước hay chuyển một khoản phí để được "đọc phim bằng AI miễn phí". Các nghiên cứu nghiêm túc liên hệ qua bệnh viện nơi bạn khám, không thu tiền người tham gia.
Phiếu kết quả nhũ ảnh: những chữ hay gặp
Phiếu kết quả nhũ ảnh thường có phần mô tả mật độ mô vú, các hình ảnh thấy được và một phân loại theo hệ thống BI-RADS, một thang chuẩn quốc tế để thống nhất cách báo cáo và gợi ý bước tiếp theo. Mỗi mức trong thang đi kèm khuyến nghị riêng, như chụp lại định kỳ, theo dõi ngắn hạn, hay làm thêm. Ý nghĩa của mức áp dụng cho bạn cần được bác sĩ giải thích trong bối cảnh cụ thể.
Bạn có thể nhờ chatbot giải nghĩa thuật ngữ trên phiếu để chuẩn bị câu hỏi, như "mô vú đặc không đồng nhất", "vôi hoá", "phân loại BI-RADS". Câu lệnh gợi ý: "Giải thích bằng lời thường các thuật ngữ sau trên phiếu nhũ ảnh, không đoán bệnh, không đưa tỷ lệ phần trăm. Sau đó gợi ý những câu nên hỏi bác sĩ về bước tiếp theo." Trước khi chụp phiếu gửi, che tên, mã người bệnh, ngày sinh, tên bệnh viện. Nếu câu trả lời có vẻ phán đoán bệnh, bỏ qua phần đó.
Một điều cần tránh là đọc phiếu xong rồi tự tìm ảnh minh hoạ trên mạng để so. Ảnh trên mạng thường là ca điển hình đã được chọn lọc, không giúp bạn hiểu phim của mình mà chỉ làm lo thêm. Nếu bạn cần trấn an, cách tốt nhất là gọi tới khoa đã chụp hỏi khi nào được gặp bác sĩ, hoặc đặt lịch hẹn sớm hơn với bác sĩ đã chỉ định chụp. Người nhà đi cùng có thể giúp ghi lại những gì bác sĩ nói, vì lúc nghe tin, nhiều người không nhớ được hết.
Những câu nên hỏi khi đi chụp nhũ ảnh
Đi chụp nhũ ảnh, nhất là lần đầu, bạn có thể chuẩn bị sẵn vài câu hỏi. Ghi vào điện thoại trước khi đi để khỏi quên khi đã vào phòng.
- Phim của mình được đọc bởi một hay hai người, có dùng phần mềm hỗ trợ không?
- Mật độ mô vú của mình thuộc loại nào, và điều đó có ảnh hưởng gì tới việc đọc phim?
- Có cần làm thêm siêu âm không, vì sao?
- Khi nào có kết quả, nhận bằng cách nào, nếu có điều cần làm thêm thì ai liên hệ?
- Lần chụp tiếp theo nên là khi nào, và cần mang theo gì để so sánh?
- Nếu đã chụp ở nơi khác trước đây, có cần mang phim hoặc đĩa cũ tới không?
Một mẹo nhỏ: nếu đi chụp ở nơi mới, mang theo phim cũ hoặc tệp ảnh gốc. Cả bác sĩ lẫn phần mềm đều làm tốt hơn khi có hình để so.
Với con gái đưa mẹ đi chụp, phần việc của người đi cùng là giữ giấy tờ, ghi lại câu trả lời và nhắc mẹ những điều mẹ muốn hỏi nhưng ngại nói. Nhiều phụ nữ lớn tuổi ngại hỏi về vú trước mặt người lạ; bạn có thể chuẩn bị câu hỏi cùng mẹ ở nhà, rồi để mẹ quyết định có muốn con vào phòng tư vấn cùng hay không. Tôn trọng sự riêng tư của người bệnh cũng là một phần của việc chăm sóc.
Giới hạn của sàng lọc, của AI, và khi nào cần gặp bác sĩ ngay
Không có cách sàng lọc nào phát hiện được mọi trường hợp, kể cả khi có hai bác sĩ đọc và có thêm phần mềm. Có những tổn thương không thấy được trên nhũ ảnh, nhất là ở mô vú đặc, và có những thay đổi xuất hiện giữa hai lần chụp. Phần mềm AI giúp giảm bỏ sót và giảm tải, nhưng nó học từ dữ liệu của nơi khác, có thể kém hơn ở nhóm người bệnh mà nó ít gặp khi huấn luyện.
Vì vậy, một kết quả sàng lọc bình thường không phải lý do để bỏ qua thay đổi bạn tự thấy. Nếu phát hiện khối ở vú hay nách, da vú thay đổi như dày lên, lõm, đỏ, núm vú tụt vào mới xuất hiện hay tiết dịch, hãy đi khám sớm, không chờ đến lần sàng lọc tiếp theo. Mang theo phiếu và phim lần trước.
Ngược lại, nếu được gọi lại, đừng trì hoãn vì sợ. Những ngày chờ là khó khăn; có người đi cùng, ghi sẵn câu hỏi, và tránh đọc tin trên mạng sẽ giúp bạn vượt qua bình tĩnh hơn. Người nhà có thể giúp nhiều nhất bằng cách có mặt và lắng nghe, không phải bằng cách tìm thêm thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn nơi chụp nhũ ảnh có dùng AI không?
Có AI hay không không nên là tiêu chí chính. Điều quan trọng hơn là cơ sở có bác sĩ chẩn đoán hình ảnh vú có kinh nghiệm, máy chụp được kiểm định, và bạn có thể quay lại cùng nơi để so sánh phim qua các năm. Nếu có AI kèm theo, đó là một lớp kiểm tra thêm.
AI có thay được siêu âm vú với người có mô vú đặc không?
Không. Phần mềm đọc nhũ ảnh xử lý chính các ảnh nhũ ảnh, nên nó cũng chịu giới hạn của nhũ ảnh với mô vú đặc. Siêu âm là phương pháp khác, thu được thông tin khác. Có cần siêu âm bổ sung hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên phim và tình trạng của bạn.
Chụp nhũ ảnh có đau không, có ảnh hưởng gì không?
Lúc ép vú để chụp có thể gây khó chịu hoặc đau trong vài giây, mức độ khác nhau tuỳ người. Nhũ ảnh dùng liều tia X thấp. Nếu bạn đang có thai, nghi có thai hay đang cho con bú, báo kỹ thuật viên và bác sĩ trước khi chụp để được tư vấn phù hợp.
Có được xin kết quả phần mềm AI riêng không?
Thường kết quả trả cho người bệnh là phiếu của bác sĩ, không phải bản xuất của phần mềm. Phần đánh dấu của phần mềm là công cụ làm việc nội bộ của khoa. Nếu bạn có câu hỏi về cách phim được đọc, hãy hỏi trực tiếp bác sĩ hoặc khoa chẩn đoán hình ảnh.
Đã có kết quả bình thường thì bao lâu nữa chụp lại?
Khoảng cách giữa các lần sàng lọc tuỳ thuộc tuổi, tiền sử gia đình, tiền sử bản thân và hướng dẫn chuyên môn hiện hành. Câu này nên hỏi bác sĩ ngay khi nhận kết quả, ghi lại ngày hẹn và đặt nhắc trên điện thoại để không quên.
Có nên gửi ảnh nhũ ảnh cho chatbot xem không?
Không nên. Chatbot công cộng không phải phần mềm y tế được kiểm định cho việc đọc nhũ ảnh, ảnh chụp lại thiếu chi tiết, và câu trả lời có thể khiến bạn lo hoặc yên tâm sai. Dùng chatbot để hiểu thuật ngữ thì được, sau khi đã che thông tin cá nhân.