Phiếu điện tim (điện tâm đồ, ECG hoặc EKG) là bản ghi hoạt động điện của tim trên giấy kẻ ô, thường gồm 12 đường gọi là 12 chuyển đạo, kèm một dòng số đo và, ở nhiều máy, một dòng nhận định do máy tự in. Dòng chữ máy in ở đầu phiếu là kết quả của một thuật toán, chưa phải kết luận của bác sĩ. Kết luận chính thức là phần bác sĩ đọc và ký, ghi trên phiếu hoặc trong hồ sơ.
Phiếu điện tim là một trong những giấy tờ người bệnh nhận nhiều nhất, từ khám sức khoẻ, trước phẫu thuật cho tới cấp cứu. Đây cũng là ví dụ rõ ràng về một loại "AI" đã có mặt trong bệnh viện từ lâu: thuật toán tự đọc điện tim. Bài này giải thích tờ giấy gồm những phần nào, các số đo máy in nói về điều gì ở mức tên gọi, vì sao dòng máy tự đọc cần bác sĩ xác nhận, và cách dùng chatbot để hiểu chữ mà không tự đọc điện tim.
Điện tim ghi lại cái gì
Mỗi nhịp tim bắt đầu bằng một xung điện phát ra từ một vùng nhỏ ở tâm nhĩ phải, gọi là nút xoang, rồi lan qua tâm nhĩ, xuống tâm thất theo một hệ thống dẫn truyền. Các điện cực dán trên ngực và tay chân ghi lại sự thay đổi điện thế đó từ nhiều góc khác nhau. Mỗi góc nhìn là một chuyển đạo; bộ chuẩn gồm 12 chuyển đạo, chia thành nhóm chuyển đạo chi và nhóm chuyển đạo trước ngực.
Trên giấy, mỗi nhịp hiện thành một chuỗi sóng có tên bằng chữ cái: sóng P, phức bộ QRS, sóng T. Khoảng cách giữa các sóng phản ánh thời gian xung điện đi qua từng đoạn. Giấy điện tim kẻ ô chuẩn: với tốc độ giấy thông dụng 25 mm mỗi giây, một ô nhỏ 1 mm theo chiều ngang tương ứng 0,04 giây; chiều dọc thể hiện biên độ điện thế, theo chuẩn hiệu chuẩn thường gặp là 10 mm cho 1 mV. Thông tin tốc độ giấy và hiệu chuẩn thường in ở mép phiếu.
Điện tim là ảnh chụp trong vài giây tới vài phút lúc đo. Nó rất hữu ích cho nhiều vấn đề, nhưng không phải mọi vấn đề tim mạch đều hiện ra trên một lần đo lúc nghỉ. Vì vậy bác sĩ có thể chỉ định thêm những thăm dò khác như theo dõi điện tim liên tục nhiều giờ hoặc siêu âm tim, tuỳ trường hợp.
Các số đo máy tự in và tên gọi của chúng
Phần lớn máy điện tim hiện nay in một dòng số đo ở đầu phiếu. Bảng dưới chỉ giải thích từng số đo là gì, không nói giá trị nào là bình thường hay bất thường cho trường hợp của bạn.
| Ký hiệu | Tên gọi | Đo cái gì |
|---|---|---|
| HR hoặc Vent rate | Tần số tim | Số nhịp mỗi phút, máy tính từ khoảng cách giữa các nhịp |
| PR | Khoảng PR | Thời gian từ đầu sóng P tới đầu phức bộ QRS, liên quan dẫn truyền từ nhĩ xuống thất |
| QRS | Thời gian QRS | Độ rộng phức bộ QRS, liên quan quá trình khử cực tâm thất |
| QT, QTc | Khoảng QT và QT hiệu chỉnh | Thời gian từ đầu QRS tới cuối sóng T; QTc là QT đã hiệu chỉnh theo tần số tim |
| P-R-T axes | Trục điện tim | Hướng tổng thể của các sóng, tính bằng độ |
| Speed, Gain hoặc 25 mm/s, 10 mm/mV | Tốc độ giấy và hiệu chuẩn | Thông số kỹ thuật để đọc đúng kích thước sóng |
Các con số này do máy đo tự động trên tín hiệu thu được, và có thể bị ảnh hưởng bởi nhiễu như người bệnh cử động, run, điện cực bám kém. Bác sĩ đọc điện tim nhìn trực tiếp vào các sóng, không chỉ đọc dòng số, và có thể đo lại bằng tay khi cần.
Dòng chữ máy tự đọc: một thuật toán có mặt trong bệnh viện từ lâu
Máy đọc thế nào. Nhiều máy điện tim có phần mềm phân tích tự động, nhận dạng sóng, đo các khoảng rồi so với bộ quy tắc và dữ liệu đã học để in ra các câu nhận định ngắn bằng tiếng Anh. Đây là một trong những ứng dụng máy tính hỗ trợ chẩn đoán xuất hiện sớm nhất trong y khoa.
Vì sao vẫn cần bác sĩ. Thuật toán có thể bỏ sót hoặc báo nhầm, nhất là khi tín hiệu nhiễu, khi nhịp tim bất thường phức tạp, hoặc khi người bệnh có đặc điểm riêng. Nhiều máy in kèm dòng nhắc rằng kết quả chưa được bác sĩ xác nhận. Kết luận cuối cùng là của bác sĩ, người đặt điện tim cạnh triệu chứng, tiền sử và các điện tim cũ.
Câu máy in và câu bác sĩ ghi có thể khác nhau. Đây là chuyện bình thường và chính là lý do bác sĩ đọc lại. Khi hai câu khác nhau, câu của bác sĩ là câu có giá trị.
Đừng lấy dòng máy in để tra mạng. Nhiều người chụp dòng chữ tiếng Anh máy in, dịch ra rồi tra, và lo vì những câu như "borderline" hay "abnormal ECG". Những từ này trong ngữ cảnh máy tự đọc có ngưỡng rất nhạy, nhằm không bỏ sót, nên hay xuất hiện ở người khoẻ. Hỏi bác sĩ là cách duy nhất để biết nó có ý nghĩa gì với bạn.
Đồng hồ thông minh cũng là một dạng tương tự. Một số đồng hồ, vòng đeo có tính năng đo điện tim một chuyển đạo và thuật toán phát hiện nhịp bất thường. Kết quả đó là tín hiệu để đi khám, không phải chẩn đoán, và không thay được điện tim 12 chuyển đạo do bác sĩ đọc.
Nhờ AI giải nghĩa chữ trên phiếu điện tim
Việc phù hợp cho chatbot là dịch và giải thích thuật ngữ. Việc không phù hợp là "đọc" điện tim từ ảnh chụp. Một ảnh điện thoại chụp tờ giấy cong, ánh sáng không đều, mất chi tiết, chưa kể chatbot phổ thông không phải công cụ y tế được thẩm định.
- Che họ tên, tuổi chính xác (có thể ghi khoảng tuổi), mã người bệnh, ngày giờ đo và tên cơ sở trên phiếu nếu định chụp; tốt hơn là chỉ gõ lại dòng chữ cần hỏi.
- Câu lệnh mẫu: "Đây là các dòng chữ tiếng Anh do máy điện tim tự in trên một phiếu, đã bỏ thông tin cá nhân: [dòng chữ]. Dịch sang tiếng Việt và giải thích nghĩa của từng thuật ngữ ở mức khái niệm. Nói rõ đây là nhận định tự động của máy, chưa phải kết luận của bác sĩ. Không đánh giá tình trạng người bệnh, không gợi ý thuốc. Liệt kê câu hỏi nên mang tới bác sĩ."
- Nếu muốn hiểu dòng số đo, hỏi AI tên gọi và ý nghĩa khái niệm của từng ký hiệu (PR, QRS, QTc…), không hỏi số của mình "có sao không".
- Đặt câu trả lời của AI cạnh phần kết luận bác sĩ ghi. Nếu khác nhau, ghi lại để hỏi, không tự chọn bên nào.
- Giữ bản gốc phiếu điện tim, phẳng, tránh nắng và nhiệt; giấy in nhiệt có thể phai theo thời gian, nên chụp lại một bản để dự phòng.
Phiếu điện tim cũ có giá trị so sánh rất lớn. Khi đi khám tim mạch hoặc đi cấp cứu, mang theo điện tim cũ giúp bác sĩ biết điều gì là mới xuất hiện. Nếu có nhiều phiếu, xếp theo thứ tự thời gian và ghi ở mặt sau, bằng bút chì, lý do lần đo đó: khám sức khoẻ, trước mổ, hay lúc có triệu chứng.
Thuật ngữ hay gặp trong phần kết luận và nghĩa của chúng
Phần kết luận điện tim thường ngắn. Dưới đây là nghĩa của một số thuật ngữ phổ biến ở mức tên gọi; việc chúng có ý nghĩa gì với người bệnh cụ thể là chuyện bác sĩ giải thích.
- Nhịp xoang (sinus rhythm): nhịp tim bắt nguồn từ nút xoang, nơi tạo nhịp tự nhiên của tim. Thuật ngữ này xuất hiện trên phiếu của rất nhiều người.
- Nhịp nhanh xoang, nhịp chậm xoang: nhịp vẫn xuất phát từ nút xoang nhưng tần số nhanh hơn hoặc chậm hơn khoảng thường dùng.
- Trục trung gian, trục lệch trái, lệch phải: mô tả hướng tổng thể của hoạt động điện.
- Ngoại tâm thu: nhịp đến sớm hơn dự kiến, xuất phát từ nhĩ hoặc thất.
- Bloc nhánh (bundle branch block): mô tả sự dẫn truyền chậm hoặc bị chặn ở một nhánh của hệ dẫn truyền trong tâm thất.
- Thay đổi ST-T không đặc hiệu: có thay đổi ở đoạn ST hoặc sóng T nhưng không đủ đặc điểm để gán cho một nguyên nhân cụ thể.
Mỗi thuật ngữ trên có thể gặp ở người khoẻ lẫn người bệnh, với ý nghĩa rất khác nhau tuỳ bối cảnh. Đó là lý do mọi lời giải nghĩa dừng ở tên gọi.
Khi nào gọi 115 ngay, không chờ đọc phiếu
Nếu người bệnh có đau thắt hoặc đè nặng ngực, đau lan lên hàm, vai, cánh tay, khó thở, vã mồ hôi, ngất hoặc gần ngất, tim đập rất nhanh hoặc rất chậm kèm mệt lả, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay. Đừng chờ đo điện tim ở nhà bằng đồng hồ, đừng chụp phiếu cũ hỏi chatbot. Với những tình huống này, thời gian là yếu tố quan trọng nhất.
Mang theo, nếu có sẵn, các phiếu điện tim cũ và danh sách thuốc đang dùng. Nếu không có sẵn, cứ đi; giấy tờ có thể mang tới sau.
Với tình huống không gấp — ví dụ phiếu khám sức khoẻ có dòng máy in mà bạn chưa hiểu, hoặc bác sĩ hẹn tái khám tim mạch — hãy ghi câu hỏi và mang tới buổi khám: dòng máy in này có được bác sĩ xác nhận không, có cần làm thêm thăm dò nào không, khi nào nên đo lại, có triệu chứng gì thì phải đi khám sớm. Một người ở Sơn La làm điện tim ở trạm y tế rồi được hẹn lên bệnh viện tỉnh, chẳng hạn, nên mang theo đúng tờ phiếu đó cho bác sĩ tuyến trên.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu điện tim ghi "abnormal ECG" có phải là bệnh tim không?
Đó thường là dòng nhận định tự động của máy, với ngưỡng rất nhạy để không bỏ sót, nên hay xuất hiện ở người không có bệnh tim. Chỉ khi bác sĩ đọc lại cùng triệu chứng và tiền sử mới biết nó có ý nghĩa gì. Hãy hỏi bác sĩ, đừng dựa vào dòng chữ máy in.
Vì sao mỗi lần đo điện tim ra số hơi khác nhau?
Tần số tim thay đổi theo hoạt động, cảm xúc, thời điểm; vị trí điện cực và nhiễu tín hiệu cũng khác nhau giữa các lần. Vì vậy các số đo có thể dao động. Bác sĩ chú ý tới thay đổi có ý nghĩa, thường bằng cách so các sóng trên điện tim cũ và mới.
Trước khi đo điện tim cần chuẩn bị gì?
Thường chỉ cần nằm nghỉ vài phút, thả lỏng, không nói chuyện và không cử động khi máy đang ghi. Mặc đồ dễ cởi để dán điện cực vùng ngực, cổ tay, cổ chân. Nếu da nhiều lông hoặc ra mồ hôi, nhân viên sẽ xử lý để điện cực bám tốt.
Có nên mua máy điện tim cầm tay để tự theo dõi ở nhà không?
Đây là câu hỏi nên đặt cho bác sĩ đang theo dõi bạn. Thiết bị cá nhân có thể giúp ghi lại lúc có triệu chứng, nhưng kết quả cần người có chuyên môn đọc. Không tự đổi thuốc hay bỏ khám dựa trên kết quả của thiết bị cá nhân.
Giấy điện tim bị phai chữ thì sao?
Nhiều máy in trên giấy nhiệt, theo thời gian có thể mờ đi, nhất là khi để nơi nóng, gần nhựa hoặc dưới nắng. Chụp hoặc quét một bản ngay khi nhận và lưu trong thư mục riêng, cất bản gốc nơi khô, mát, phẳng.
AI trong máy điện tim có đáng tin hơn bác sĩ không?
Thuật toán tự đọc là công cụ hỗ trợ, giúp sàng lọc và đo nhanh, nhưng có thể sai trong nhiều tình huống. Bác sĩ đọc lại, đối chiếu với người bệnh và chịu trách nhiệm về kết luận. Hai bên bổ sung cho nhau, không phải để thay nhau.