Khi có người gọi báo con, vợ chồng hay cha mẹ bạn đang cấp cứu và yêu cầu chuyển tiền gấp vào một tài khoản cá nhân, hãy coi đó là lừa đảo cho tới khi bạn tự liên lạc được với người thân hoặc với bệnh viện qua kênh bạn tự tìm. Cơ quan công an đã nhiều lần cảnh báo kịch bản này. Nó hiệu quả vì đánh vào nỗi sợ lớn nhất của bất kỳ ai, và vì người gọi thường biết tên, trường, nơi làm của người thân bạn.
Bài này mô tả kịch bản thường gặp, giải thích vì sao bệnh viện không vận hành như cách kẻ gian kể, đưa ra quy trình xác minh trong năm phút, và cách cả nhà chuẩn bị trước. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
Kịch bản thường gặp
Một cuộc gọi đến từ số lạ, giọng gấp gáp. Người gọi xưng là bác sĩ, điều dưỡng, giáo viên chủ nhiệm hoặc người đi đường. Họ nói người thân của bạn bị tai nạn, ngã cầu thang ở trường, đột quỵ ở chỗ làm, đang được cấp cứu và cần mổ ngay. Bệnh viện “yêu cầu đóng tiền trước” mới mổ, và vì bạn ở xa, họ đề nghị chuyển khoản vào một tài khoản để “ứng trước cho kịp”. Tài khoản đó mang tên một cá nhân.
Để tăng độ tin, người gọi nói đúng tên người thân, tên trường, tên công ty, đôi khi cả đặc điểm như lớp mấy, mặc áo gì hôm nay. Những thông tin này thường được thu thập từ mạng xã hội: ảnh khai giảng, bài khoe con đạt giải, ảnh check-in nơi làm việc. Có trường hợp kẻ gian chuyển máy cho một người khác đóng vai bác sĩ, hoặc phát một đoạn tiếng khóc, tiếng rên để bạn tin là người thân đang đau.
Gần đây còn có thêm nguy cơ giọng nói được làm giả bằng AI từ các đoạn video người thân đã đăng. Một vài giây giọng nói gần giống, trong lúc hoảng, đủ để nhiều người tin. Vì vậy nghe thấy giọng quen chưa phải bằng chứng.
Điểm chung của mọi biến thể: gấp, cấm bạn cúp máy hoặc gọi cho ai khác, và tiền phải chuyển vào tài khoản cá nhân.
Vì sao bệnh viện không làm theo cách kẻ gian kể
Cấp cứu không chờ người nhà chuyển khoản. Theo nguyên tắc chung của khám bệnh, chữa bệnh, người bệnh trong tình trạng cấp cứu được ưu tiên cứu chữa trước, thủ tục và chi phí giải quyết sau khi người nhà có mặt. Một bác sĩ gọi điện đòi tiền mới mổ là chuyện trái với cách các cơ sở y tế vận hành.
Bệnh viện thu tiền qua quầy và tài khoản của bệnh viện. Khi cần tạm ứng, người nhà nộp tại quầy thu hoặc qua kênh thanh toán mang tên bệnh viện, có biên lai. Không có lý do gì để chuyển vào tài khoản cá nhân của bác sĩ, điều dưỡng hay giáo viên.
Nhân viên y tế không giữ bạn trên điện thoại. Người làm cấp cứu thật rất bận. Họ báo tin, đề nghị bạn tới viện hoặc gọi lại số của khoa, rồi quay về với người bệnh. Người cố giữ bạn trên máy, không cho gọi ai khác, là người đang sợ bạn kiểm tra.
Giáo viên, đồng nghiệp sẽ không làm trung gian thu tiền. Nhà trường hay công ty có thể ứng trước một khoản ở quầy bệnh viện và báo cho bạn. Họ không đòi bạn chuyển vào tài khoản riêng của một người lạ.
Năm phút xác minh trước khi làm bất cứ điều gì
Cúp máy không phải là vô tâm. Năm phút xác minh không làm người thân bạn nguy hiểm hơn, vì nếu chuyện là thật, người bệnh đang được cấp cứu bất kể bạn có chuyển tiền hay không. Thứ tự nên làm:
- Hỏi tên người gọi, tên bệnh viện, tên khoa. Ghi lại. Nói rằng bạn sẽ gọi lại ngay, rồi cúp máy dù họ phản đối.
- Gọi trực tiếp cho người thân. Nếu không bắt máy, gọi người ở cạnh họ: giáo viên chủ nhiệm qua số bạn đã lưu từ trước, đồng nghiệp, hàng xóm, người cùng phòng trọ.
- Tự tìm số tổng đài của bệnh viện được nhắc tới qua kênh chính thức của bệnh viện, không dùng số người gọi đưa. Hỏi khoa cấp cứu có tiếp nhận người bệnh tên như vậy không.
- Nếu vẫn không liên lạc được ai, nhờ một người thân khác cùng xác minh, hoặc tới thẳng bệnh viện. Không chuyển tiền trong lúc chưa xác minh được.
- Nếu xác định là lừa đảo, báo ngay cho người thân bị mạo danh và cho cả nhà biết, vì kẻ gian có thể gọi tiếp cho người khác trong họ.
Kẻ gian thường gây sức ép bằng câu “chậm vài phút là không kịp”. Câu trả lời là: nếu bệnh viện thật đang cấp cứu, họ đã cấp cứu rồi; nếu là kẻ gian, chậm vài phút chỉ làm họ mất kiên nhẫn.
Câu hỏi giúp lộ người gọi giả
Trong lúc còn trên máy, một vài câu hỏi có thể làm kẻ gian lúng túng. Không cần hỏi hết, chỉ cần một hai câu:
- “Khoa nào, tầng nào, số máy bàn của khoa là bao nhiêu để nhà em gọi lại?” Người làm thật trả lời ngay; kẻ gian thường lảng sang chuyện tiền.
- “Cho em nói chuyện với người nhà em một câu.” Nếu được trả lời bằng tiếng khóc mơ hồ hoặc lý do “đang hôn mê”, hãy càng thận trọng.
- “Nhà em sẽ tới viện ngay, nộp tiền ở quầy thu.” Phản ứng của người gọi trước câu này nói lên rất nhiều.
- Hỏi một chi tiết chỉ người nhà mới biết, chẳng hạn tên con vật nuôi trong nhà, hoặc mật khẩu gia đình nếu cả nhà đã thống nhất từ trước.
- Hỏi tên đầy đủ của người gọi và chức danh. Sau đó dùng tên đó để hỏi lại bệnh viện qua kênh chính thức.
Đừng cung cấp thêm thông tin nào cho người gọi: không xác nhận ngày sinh, số căn cước, số tài khoản, mã xác thực gửi về điện thoại. Kẻ gian đôi khi lợi dụng cuộc gọi để lấy thêm dữ liệu cho lần sau.
Chuẩn bị trước cho cả nhà
Phần lớn người bị lừa đều nói rằng lúc đó không nghĩ được gì. Chuẩn bị trước giúp bạn có sẵn phản xạ. Một buổi tối cả nhà ngồi lại là đủ.
| Việc chuẩn bị | Ai làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Thống nhất một mật khẩu gia đình, một từ chỉ cả nhà biết | Cả nhà, kể cả con lớn và ông bà | Hỏi được ngay trên điện thoại để biết có phải người nhà thật |
| Lưu số giáo viên chủ nhiệm, người quản lý, đồng nghiệp thân | Cha mẹ, vợ chồng | Có người để gọi kiểm chứng ngay khi không liên lạc được người thân |
| Quy ước: không chuyển tiền cấp cứu vào tài khoản cá nhân | Cả nhà | Một câu dễ nhớ, chặn được phần lớn kịch bản |
| Hạn chế đăng lịch học, tên trường, nơi làm của con cái | Người dùng mạng xã hội trong nhà | Bớt nguyên liệu cho kẻ gian dựng chuyện |
| Cài thẻ y tế khẩn cấp trên điện thoại cho từng người | Mỗi người tự làm, con cái làm giúp cha mẹ | Nhân viên y tế thật có thông tin liên lạc của người nhà khi cần |
Bạn có thể nhờ AI soạn một tờ quy ước ngắn gọn cho cả nhà, dán ở tủ lạnh hoặc gửi vào nhóm gia đình. Khi soạn, đừng ghi mật khẩu gia đình vào chatbot hay vào nhóm trò chuyện; mật khẩu chỉ nói miệng.
Nếu đã lỡ chuyển tiền
Gọi ngay cho ngân hàng của bạn qua số tổng đài in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, báo giao dịch bị lừa đảo và đề nghị hỗ trợ theo quy trình của ngân hàng. Làm càng sớm càng tốt. Kết quả phụ thuộc vào nhiều yếu tố và không có gì bảo đảm, nhưng báo sớm vẫn tốt hơn.
Trình báo cơ quan công an nơi gần nhất, mang theo ảnh chụp lịch sử cuộc gọi, tin nhắn, thông tin tài khoản đã chuyển. Ghi lại thời gian từng cuộc gọi khi trí nhớ còn rõ.
Cảnh giác với lớp lừa thứ hai: người tự xưng công an, luật sư, “dịch vụ lấy lại tiền” liên hệ để đòi phí. Cơ quan chức năng không thu phí qua chuyển khoản để lấy lại tiền cho bạn.
Cuối cùng, đừng tự trách. Kịch bản này được thiết kế để qua mặt người bình tĩnh nhất. Kể lại cho người khác trong họ hàng là cách giúp họ không trở thành người tiếp theo.
Khi cuộc gọi là thật
Có những cuộc gọi báo tin cấp cứu là thật: bệnh viện, nhà trường, đồng nghiệp gọi để báo người thân bạn đang được cứu chữa. Quy trình xác minh ở trên không làm hỏng gì trong trường hợp này. Khi bạn tự gọi lại tổng đài bệnh viện hoặc người ở cạnh người thân, bạn sẽ có thông tin đúng nhanh chóng.
Việc của bạn lúc đó là tới viện, mang theo giấy tờ tuỳ thân và thẻ bảo hiểm của người bệnh nếu có, đơn thuốc đang dùng, và thông tin về bệnh nền, dị ứng. Nộp tạm ứng nếu được yêu cầu tại quầy thu của bệnh viện, có biên lai.
Nếu bạn là người đầu tiên thấy người thân có dấu hiệu nặng ở nhà, gọi 115 ngay. Cấp cứu không phải lúc để hỏi chatbot hay nhắn tin cho ai trên mạng.
Sau khi mọi chuyện ổn, gia đình nên rút kinh nghiệm cả với cuộc gọi thật: bệnh viện đã liên lạc với ai, qua số nào, mất bao lâu mới gặp được người nhà. Nếu thông tin liên lạc khẩn cấp của người thân còn thiếu hoặc cũ, đây là lúc cập nhật lại trên điện thoại, trong hồ sơ ở trường, ở công ty. Lần sau, bệnh viện hay nhà trường sẽ gọi đúng người ngay từ đầu, và bạn cũng biết cuộc gọi thật trông như thế nào để phân biệt với cuộc gọi giả.
Câu hỏi thường gặp
Người gọi biết tên con và tên trường thì có phải là thật không?
Không đủ để tin. Tên con, trường, lớp thường lấy được từ mạng xã hội của gia đình hoặc bạn bè. Hãy tự gọi cho giáo viên qua số bạn đã lưu từ trước, hoặc gọi tổng đài bệnh viện qua kênh chính thức.
Nghe đúng giọng người thân thì có còn phải xác minh không?
Vẫn nên xác minh. Giọng nói có thể bị làm giả bằng AI từ các video người thân đã đăng. Hỏi mật khẩu gia đình hoặc một chi tiết chỉ người nhà mới biết, rồi gọi lại vào số quen của người thân.
Bệnh viện có bao giờ yêu cầu chuyển tiền trước khi cấp cứu không?
Nguyên tắc chung là người bệnh cấp cứu được cứu chữa trước, thủ tục và chi phí làm sau. Khi cần tạm ứng, người nhà nộp tại quầy thu hoặc tài khoản của bệnh viện, có biên lai, không qua tài khoản cá nhân.
Cúp máy rồi gọi lại có làm chậm việc cứu người thân không?
Không. Nếu chuyện là thật, người thân đang được nhân viên y tế cứu chữa dù bạn có chuyển tiền hay không. Vài phút xác minh không thay đổi việc cấp cứu, chỉ thay đổi khả năng bạn mất tiền vào tay kẻ gian.
Ông bà ở quê hay bị gọi kiểu này thì phòng thế nào?
Ngồi lại nói trực tiếp với ông bà một quy tắc dễ nhớ: không chuyển tiền cấp cứu cho ai, gọi cho con trước. Lưu sẵn số của các con ở phím gọi nhanh và thống nhất mật khẩu gia đình. Nhắc lại vào các dịp gặp mặt.
Đã đọc số tài khoản và mã xác thực cho người gọi thì phải làm gì?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng qua số in trên thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức để khoá giao dịch, đổi mật khẩu ứng dụng ngân hàng, rồi trình báo công an. Không đọc thêm bất kỳ mã nào cho ai qua điện thoại.