Người bệnh nằm viện dễ ngã nhất vào lúc tự đứng dậy đi vệ sinh, nhất là ban đêm, khi cơ thể còn yếu, chỗ lạ, đèn mờ, sàn có thể ướt và người nhà đang ngủ. Phần lớn việc phòng ngã nằm trong tầm tay người nhà: biết người bệnh được phép vận động đến đâu, giữ quanh giường gọn và sáng, đỡ đứng dậy đúng nhịp, và không để người bệnh phải tự xoay xở một mình.
Bài này dành cho người trực bên giường, đặc biệt người chăm cha mẹ lớn tuổi. Nội dung là nguyên tắc chung về an toàn trong sinh hoạt, không thay hướng dẫn riêng của khoa: người bệnh được ngồi dậy, đi lại hay chưa là do bác sĩ và điều dưỡng quyết định. AI ở đây chỉ làm phần ghi nhớ, như soạn danh sách soát mỗi tối và lời nhắc cho người trực ca sau.
Vì sao người đang nằm viện dễ ngã hơn ở nhà
Ở nhà, người lớn tuổi biết từng bậc cửa, biết công tắc đèn ở đâu. Vào viện, mọi thứ đều lạ: giường cao hơn giường nhà, nhà vệ sinh ở cuối hành lang hoặc góc phòng, sàn lau nhiều lần trong ngày nên hay ẩm. Cộng thêm cơ thể đang yếu vì bệnh, vì nằm lâu, vì ăn uống kém, cơ chân mất sức nhanh hơn nhiều người nghĩ.
Một số thuốc dùng trong điều trị có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, hoặc làm tụt huyết áp khi đổi tư thế. Người nhà không cần biết thuốc nào, chỉ cần hỏi điều dưỡng một câu: người bệnh có cần lưu ý gì khi ngồi dậy, đứng dậy không. Ngoài ra còn dây truyền dịch, ống thông, túi nước tiểu vướng víu; người bệnh vội đi vệ sinh hay quên chúng và vướng chân.
Ban đêm là lúc rủi ro cao nhất. Người bệnh mơ màng, có khi lú lẫn tạm thời, không muốn đánh thức người nhà nên tự đứng dậy. Ngã trong viện có thể gây gãy xương, chấn thương đầu, kéo dài thời gian nằm viện, nên phòng ngã là việc đáng đầu tư công sức nhất của người trực đêm.
Hỏi điều dưỡng trước: người bệnh được làm gì
Đừng đoán mức vận động theo cảm nhận. Ngay ngày đầu và mỗi khi tình trạng thay đổi, hỏi điều dưỡng những câu sau, ghi vào sổ để người trực ca nào cũng biết.
- Người bệnh được tự ngồi dậy chưa, được đứng dậy chưa, được tự đi vệ sinh hay phải có người đỡ?
- Có cần dùng bô, bình tiểu tại giường thay vì đi ra nhà vệ sinh không, nhất là ban đêm?
- Thanh chắn giường nên để lên hay xuống, và người nhà có được tự hạ không?
- Người bệnh có được đánh giá là có nguy cơ ngã không? Nhiều khoa có cách đánh dấu riêng, như vòng tay hay thẻ treo ở giường; hỏi để biết ý nghĩa.
- Khi muốn đưa người bệnh đi lại cho đỡ mỏi, đi đến đâu thì được, có cần nhân viên đi cùng không?
- Nếu đang truyền dịch, có ống thông, cần lưu ý gì khi di chuyển để không kéo tuột?
Câu trả lời có thể đổi theo ngày. Người được phép đi lại hôm qua có thể phải nằm tại giường hôm nay sau một thủ thuật, và ngược lại. Mỗi sáng sau đi buồng, người trực hỏi lại một câu cho chắc.
Soát nhanh quanh giường mỗi tối
Trước khi đi ngủ, người trực dành hai phút soát những điểm dưới đây. Bảng này in ra hoặc lưu trên điện thoại, người trực nào cũng làm giống nhau.
| Chỗ cần soát | Rủi ro | Việc làm |
|---|---|---|
| Chuông gọi điều dưỡng | Người bệnh không với tới, phải tự dậy | Đặt trong tầm tay, chỉ cho người bệnh cách bấm |
| Lối từ giường ra nhà vệ sinh | Túi đồ, ghế, chiếu người nhà chắn lối | Dọn trống lối, đồ người nhà để gọn một bên |
| Ánh sáng | Tối, không nhìn thấy dây, sàn ướt | Để đèn ngủ nhỏ hoặc đèn pin trong tầm tay |
| Dép | Dép lê trơn, dép để xa giường | Dép chống trơn, có quai hậu, đặt ngay cạnh chân giường |
| Đồ dùng hay cần | Với lấy cốc nước, kính, điện thoại rồi trượt khỏi giường | Để trên tủ đầu giường, sát tầm tay |
| Thanh chắn và phanh giường | Giường trôi khi bám vào để đứng | Kiểm phanh bánh xe; thanh chắn theo hướng dẫn của điều dưỡng |
| Sàn nhà vệ sinh | Ướt, trơn sau khi lau hoặc tắm | Báo hộ lý khi thấy ướt, nhắc người bệnh không vội |
Bạn nhờ AI chuyển bảng này thành danh sách tích ô ngắn gọn để in khổ nhỏ, dán ở chỗ người trực dễ thấy, không ghi tên người bệnh. Danh sách đó là lời nhắc cho người, không phải thay cho việc nhìn tận mắt.
Đỡ người bệnh đi vệ sinh ban đêm
Đây là lúc dễ ngã nhất nên đáng có một trình tự quen tay. Trình tự dưới đây áp dụng cho người đã được điều dưỡng cho phép đi vệ sinh có người đỡ; người chưa được phép thì dùng bô, bình tiểu tại giường theo hướng dẫn.
- Dặn người bệnh trước khi ngủ: muốn dậy thì gọi người nhà hoặc bấm chuông, đừng tự dậy. Nói nhẹ nhàng, nhắc lại mỗi tối.
- Bật đèn nhỏ, xỏ dép cho người bệnh. Kiểm dây truyền, ống thông, túi nước tiểu để không vướng hay bị kéo.
- Đỡ người bệnh ngồi dậy từ từ, ngồi ở mép giường một lúc, chân chạm đất. Hỏi có chóng mặt không; nếu chóng mặt thì nằm lại và báo điều dưỡng.
- Đứng dậy khi đã ổn, người nhà đứng bên phía yếu hơn của người bệnh, tay đỡ dưới cánh tay hoặc nắm thắt lưng quần, không kéo tay.
- Đi chậm, có cột truyền dịch thì người nhà đẩy cột. Trong nhà vệ sinh, không khoá cửa, người nhà đứng ngay bên ngoài hoặc bên trong nếu người bệnh đồng ý.
- Về giường, ngồi xuống mép giường trước rồi mới nằm. Đặt lại chuông, cốc nước, dép như cũ.
Nếu người bệnh nặng cân hoặc người nhà không đủ sức đỡ, gọi điều dưỡng hoặc hộ lý hỗ trợ thay vì cố một mình. Một người đỡ không nổi, ngã cả hai là tình huống không hiếm.
Người bệnh lú lẫn, bồn chồn ban đêm
Không ít người lớn tuổi khi nằm viện bị lú lẫn vào buổi chiều tối và ban đêm: không biết mình đang ở đâu, đòi về nhà, cố trèo qua thanh chắn, bứt dây truyền. Lú lẫn mới xuất hiện có thể là dấu hiệu cần bác sĩ đánh giá, nên việc đầu tiên là báo điều dưỡng, kể rõ bắt đầu từ lúc nào và biểu hiện ra sao.
Trong lúc chờ, người nhà ở bên cạnh, nói giọng bình thường, nhắc tên mình, nhắc người bệnh đang ở viện và vì sao. Giữ đèn nhỏ, đồng hồ to và ảnh gia đình trong tầm mắt giúp người bệnh định hướng hơn. Ban ngày cho người bệnh ngồi dậy, nhìn ra cửa sổ nếu được phép, để giấc ngủ đêm đỡ đảo lộn.
Lú lẫn ban đêm làm người trực kiệt sức rất nhanh, vì gần như không được chợp mắt. Nếu tình trạng kéo dài nhiều đêm, nên xếp hai người thay nhau trong cùng đêm nếu khoa cho phép, hoặc đổi người trực mỗi đêm thay vì để một người gánh liền. Người trực mệt, phản xạ chậm, chính là lúc người bệnh dễ ngã nhất.
Người nhà không tự buộc tay chân người bệnh vào giường bằng dây hay khăn. Biện pháp hạn chế vận động nếu cần là quyết định chuyên môn của nhân viên y tế, có cách làm và theo dõi riêng; tự buộc dễ gây trầy xước, ngạt, và có khi người bệnh càng vùng vẫy. Nếu thấy cần, nói với điều dưỡng để khoa quyết định.
AI giúp được gì trong việc phòng ngã
Soạn danh sách soát và lời nhắc. Từ những điều điều dưỡng dặn, AI giúp viết thành danh sách tích ô cho mỗi tối và vài câu nhắc ngắn để người trực nói với người bệnh. Câu lệnh mẫu: “Từ các lời dặn sau, viết danh sách soát an toàn quanh giường gồm không quá tám mục, câu ngắn, dễ đọc cho người lớn tuổi. Không thêm lời khuyên y tế.”
Bàn giao giữa các ca. Ghi chú “đêm qua bác dậy hai lần, lần hai chóng mặt khi đứng” cần chuyển cho người trực sau. AI giúp gom lại thành vài dòng, bạn đọc lại và gửi vào nhóm.
Nhắc giờ. Ứng dụng nhắc việc trên điện thoại có thể đặt giờ nhắc người trực hỏi người bệnh có cần đi vệ sinh trước khi ngủ, hoặc nhắc thay tư thế theo lời điều dưỡng dặn.
Không giao cho AI quyết định. Đừng hỏi chatbot người bệnh đã đi lại được chưa, có nên bỏ thanh chắn không, có nên dùng thuốc ngủ cho người bệnh ngủ yên không. Những câu đó thuộc về bác sĩ và điều dưỡng đang trực tiếp theo dõi.
Che thông tin. Khi dán lời dặn vào chatbot, xoá họ tên, tuổi chính xác, tên khoa, chẩn đoán. Viết “người bệnh lớn tuổi, đi lại cần người đỡ” là đủ.
Khi người bệnh đã ngã
Nếu người bệnh ngã, bấm chuông và gọi điều dưỡng ngay, kể cả khi người bệnh nói không sao. Không vội kéo người bệnh đứng dậy, nhất là khi họ đau nhiều, không cử động được chân tay, đập đầu, chảy máu, lơ mơ. Ở bên cạnh, giữ người bệnh ấm và yên, chờ nhân viên y tế đánh giá rồi mới di chuyển theo cách của họ.
Sau khi ngã, kể lại chính xác cho điều dưỡng và bác sĩ: ngã lúc mấy giờ, đang làm gì, đập vào đâu, có mất ý thức không dù chỉ vài giây. Ghi vào sổ theo dõi. Những ngày sau đó, để ý các thay đổi như đau đầu tăng, nôn, buồn ngủ bất thường, lú lẫn hơn, và báo ngay nếu có.
Khi đã ra viện, ngã ở nhà kèm đập đầu, đau dữ dội, không đứng dậy được, lơ mơ hay nôn nhiều thì gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Đừng chờ hỏi ý kiến trên mạng hay hỏi chatbot xem có nặng không.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh nhất định đòi tự đi vệ sinh, không muốn người nhà đỡ thì sao?
Tôn trọng sự ngại ngùng của họ nhưng giữ an toàn: đi cùng đến cửa, chờ ngay bên ngoài, không khoá cửa. Nếu người bệnh là nữ mà người trực là con trai, cân nhắc xếp người cùng giới trực đêm hoặc nhờ hộ lý giúp.
Có nên kéo thanh chắn giường lên suốt đêm?
Tuỳ người bệnh và tuỳ hướng dẫn của khoa. Với người lú lẫn, thanh chắn có khi khiến họ trèo qua và ngã từ cao hơn. Hỏi điều dưỡng cách để thanh chắn phù hợp với người bệnh của bạn, đừng tự quyết.
Mang khung tập đi hoặc gậy từ nhà vào viện có được không?
Thường được nếu người bệnh đang dùng ở nhà và đã quen. Báo điều dưỡng để họ xem có hợp với tình trạng hiện tại không. Đồ mới chưa dùng bao giờ thì không nên tự mang vào cho người bệnh tập.
Người nhà ngủ say không nghe người bệnh gọi thì làm thế nào?
Đặt chỗ ngủ sát giường, phía người bệnh hay dậy. Có nhà buộc một chiếc chuông nhỏ trong tầm tay người bệnh để lắc khi cần. Nếu người trực đã quá mệt, đó là dấu hiệu cần đổi ca hoặc thuê thêm người trực đêm.
Có nên nhờ AI đánh giá người bệnh có nguy cơ ngã cao không?
Không nên. Đánh giá nguy cơ ngã trong viện do điều dưỡng làm, dựa trên thăm khám và thuốc đang dùng. AI chỉ nên giúp ghi nhớ lời dặn và soạn danh sách soát, không đưa ra mức nguy cơ cho người bệnh cụ thể.
Ngã nhẹ, người bệnh nói không đau, có cần báo không?
Có. Một số chấn thương, nhất là ở đầu và hông người lớn tuổi, không lộ ra ngay. Báo điều dưỡng để họ đánh giá và theo dõi, đồng thời ghi lại giờ ngã và hoàn cảnh để báo bác sĩ khi đi buồng.