Người nhà phòng nhiễm khuẩn cho người bệnh nằm viện chủ yếu bằng ba việc: rửa hoặc sát khuẩn tay đúng lúc, không chạm vào dây truyền, ống thông, vết mổ, và hạn chế người đến thăm khi đang ốm. Ba việc đó nghe đơn giản, nhưng chính đôi tay đi từ giường này sang giường khác, từ căn tin về phòng, là đường lây vi khuẩn quen thuộc trong bệnh viện.
Bài này nói về nguyên tắc chung áp dụng ở hầu hết các khoa, viết cho người nuôi bệnh và người đi thăm. Khoa nào có quy định riêng, chẳng hạn phòng cách ly, khoa hồi sức, khoa sơ sinh, thì quy định của khoa là trên hết. AI giúp phần ghi nhớ và soạn lời nhắn khéo cho họ hàng, không giúp được phần đánh giá ai lây bệnh cho ai.
Vì sao người nhà là một mắt xích trong phòng nhiễm khuẩn
Người bệnh nằm viện thường yếu hơn người khoẻ: đang mắc bệnh, mới phẫu thuật, đang có kim truyền, ống thông, vết thương. Những chỗ đó là cửa ngõ cho vi khuẩn. Nhiễm khuẩn mắc phải trong thời gian nằm viện có thể làm đợt điều trị kéo dài và nặng thêm, nên bệnh viện có cả bộ phận kiểm soát nhiễm khuẩn và quy trình riêng cho nhân viên.
Người nhà ở bên giường nhiều giờ nhất, chạm vào người bệnh nhiều nhất, nhưng không được đào tạo như nhân viên y tế. Tay người nhà chạm tay nắm cửa, nút thang máy, tiền, điện thoại, rồi đút cháo, lau mặt cho người bệnh. Đó là lý do các khoa đặt bình sát khuẩn tay ở cửa phòng và đầu giường: chúng dành cho cả người nhà, không chỉ cho bác sĩ.
Người nhà cũng có thể là người bị lây. Ngồi lâu ở phòng bệnh, ngủ lại qua đêm, chăm người đang mắc bệnh truyền nhiễm, người nuôi bệnh cần tự bảo vệ mình, nhất là khi có bệnh nền hoặc tuổi cao. Giữ sức khoẻ cho người nuôi bệnh, vì thế, vừa là chuyện của riêng họ vừa là chuyện của người bệnh: người nhà đổ bệnh giữa chừng thì lịch trực vỡ, và có khi chính họ mang mầm bệnh vào phòng.
Rửa tay hoặc sát khuẩn tay vào những lúc nào
Các lúc dưới đây phỏng theo khuyến cáo vệ sinh tay quen thuộc trong y tế, viết lại cho việc của người nhà. Khi tay nhìn thấy bẩn hoặc dính dịch, rửa bằng xà phòng và nước; còn lại, dung dịch sát khuẩn tay nhanh xoa đều đến khi khô là được.
- Trước khi chạm vào người bệnh, kể cả chỉ để đỡ dậy hay nắm tay.
- Trước khi cho ăn, cho uống, chuẩn bị đồ ăn, hoặc chạm vào cốc, thìa của người bệnh.
- Sau khi tiếp xúc với dịch cơ thể: lau nước bọt, thay tã, đổ bô, lau chất nôn. Lúc này nên đeo găng nếu khoa có hướng dẫn, và rửa tay ngay cả sau khi tháo găng.
- Sau khi chạm vào đồ quanh giường: thanh chắn, tủ đầu giường, ga gối, túi đồ bẩn.
- Khi vừa vào phòng và trước khi rời phòng, nhất là khi đi ra căn tin, đi mua đồ rồi quay về.
- Sau khi đi vệ sinh, sau khi hắt hơi, xì mũi, và sau khi dùng điện thoại nếu sắp chạm vào người bệnh.
Móng tay ngắn, tháo nhẫn khi chăm người bệnh giúp tay sạch dễ hơn. Điện thoại nên lau bằng khăn ướt có cồn mỗi ngày, vì đó là đồ vật đi theo người nhà khắp nơi.
Những thứ người nhà không chạm, không làm
Không chỉnh dây truyền, ống thông, máy móc. Kể cả khi thấy dịch chảy chậm hay máy kêu. Báo điều dưỡng. Chạm vào chỗ nối dây truyền hay ống thông là một con đường đưa vi khuẩn vào thẳng cơ thể.
Không mở băng vết mổ, vết thương để xem. Tò mò hay lo lắng cũng không mở. Nếu thấy băng thấm dịch, có mùi, chỗ quanh băng sưng đỏ, báo điều dưỡng.
Không ngồi lên giường người bệnh khác. Phòng chật, nhiều người nhà hay ngồi tạm giường bên cạnh. Dùng ghế hoặc chỗ ngồi của khoa.
Không dùng chung đồ cá nhân. Khăn, cốc, thìa, bàn chải của người bệnh là đồ riêng, không dùng chung với người nhà hay người bệnh khác.
Không chia đồ ăn cho người bệnh giường bên. Lòng tốt dễ gây rắc rối: người kia có thể đang nhịn ăn, ăn theo chế độ bệnh lý, hoặc dị ứng. Muốn giúp, hỏi người nhà của họ.
Không bỏ rác y tế vào thùng rác thường. Bông băng dính máu, tã bẩn, kim tiêm phải bỏ theo hướng dẫn trên thùng hoặc hỏi hộ lý. Tuyệt đối không tự xử lý vật sắc nhọn.
Ai nên hoãn đi thăm và có thể làm gì thay
Thăm người ốm là nét đẹp, nhưng có lúc đi thăm là mang thêm rủi ro cho cả người bệnh lẫn người đi thăm. Bảng dưới là nguyên tắc chung; khoa có quy định cụ thể thì làm theo khoa.
| Người đi thăm | Vì sao nên hoãn hoặc hỏi trước | Thay bằng |
|---|---|---|
| Đang ho, sốt, sổ mũi, tiêu chảy | Có thể lây cho người bệnh đang yếu và người cùng phòng | Gọi video, gửi lời hỏi thăm qua người trực |
| Trẻ nhỏ | Nhiều khoa không cho trẻ em vào; trẻ dễ lây và dễ bị lây | Vẽ tranh, quay đoạn video ngắn gửi ông bà |
| Người có bệnh nền nặng, người rất cao tuổi | Bản thân họ dễ bị lây ở môi trường bệnh viện | Gọi điện, thăm khi người bệnh đã về nhà |
| Nhóm đông người cùng lúc | Phòng chật, ồn, người bệnh mệt, khó giữ vệ sinh | Chia nhóm theo giờ thăm, mỗi lần một hai người |
| Người thăm phòng có biển cách ly | Có quy định riêng về áo choàng, khẩu trang, số người | Hỏi điều dưỡng trước khi vào, làm đúng hướng dẫn |
Nếu cần từ chối khéo họ hàng muốn đến thăm, bạn nhờ AI soạn một tin nhắn lịch sự, giải thích ngắn rằng khoa hạn chế người thăm và người bệnh cần nghỉ, gợi ý gọi video thay. Không cần nêu bệnh, chỉ cần nêu lý do chung.
Đồ dùng, quần áo và đồ ăn mang vào viện
Quần áo người bệnh thay ra nên cho vào túi kín riêng, mang về giặt riêng với đồ của cả nhà, phơi nắng nếu được. Đồ dính máu hoặc dịch, hỏi điều dưỡng cách xử lý trước khi mang về. Khăn mặt, khăn lau thay thường xuyên, không để ẩm lâu ngày trên thành giường.
Đồ ăn mang từ nhà đi đường xa, ngồi chờ lâu ở phòng bệnh dễ hỏng, nhất là mùa nóng. Nấu vừa đủ một bữa, đựng hộp kín, ăn sớm, phần thừa bỏ đi chứ không để dành đến bữa sau. Đồ ăn phải hợp chế độ khoa đã dặn; muốn đổi món, hỏi trước. Tủ lạnh dùng chung của khoa, nếu có, ghi rõ ngày lên hộp.
Người nuôi bệnh cũng cần chỗ ăn uống sạch cho chính mình. Tránh ăn ngay trên giường bệnh hay trên tủ đầu giường lẫn với đồ của người bệnh; ra căn tin hoặc chỗ khoa bố trí, rửa tay trước khi ăn và khi quay lại phòng. Chiếu, gối của người nhà gấp gọn ban ngày, không trải sát gầm giường nơi có thể dính nước, dịch rơi xuống.
Tủ đầu giường lau mỗi ngày bằng khăn ẩm, rác bỏ ngay, không để thức ăn thừa qua đêm thu hút côn trùng. Những việc nhỏ này không thay được công việc vệ sinh của bệnh viện nhưng giúp quanh giường sạch giữa hai lượt hộ lý lau dọn.
Nhờ AI làm phần ghi nhớ và lời nhắn
Thẻ nhắc rửa tay cho người trực. Người nhà thay ca liên tục, mỗi người một thói quen. Bạn nhờ AI rút những lúc cần rửa tay ở trên thành năm dòng thật ngắn, dán ở tủ đầu giường. Câu lệnh mẫu: “Viết năm lời nhắc vệ sinh tay cho người nhà nuôi bệnh, mỗi dòng dưới mười chữ, dễ hiểu với người lớn tuổi.”
Lịch thăm cho họ hàng. Khi nhiều người muốn đến, AI giúp xếp theo giờ thăm của khoa, mỗi khung không quá hai người, ưu tiên người ở xa ít dịp lên. Gửi lịch vào nhóm họ hàng thay vì để mọi người tự đến cùng lúc.
Tin nhắn từ chối khéo. Lời từ chối người đang ốm muốn đến thăm dễ làm mất lòng. Nhờ AI soạn vài cách nói lịch sự, rồi chọn câu hợp giọng nhà mình. Không đưa tên bệnh hay tình trạng chi tiết vào câu lệnh.
Danh sách đồ vệ sinh cần bổ sung. Dung dịch sát khuẩn tay, khăn ướt, túi đựng đồ bẩn hết lúc nào không hay. Ghi lại khi dùng gần hết, cuối tuần nhờ AI gom thành danh sách mua để người ở nhà mang vào.
Giới hạn. Chatbot không biết quy định của khoa bạn, không biết người bệnh của bạn đang ở mức nào. Mọi điều nó gợi ý về đồ bảo hộ, khẩu trang, cách ly đều phải đối chiếu với điều dưỡng trước khi làm.
Khi khoa có quy định cách ly và khi nào phải báo ngay
Một số người bệnh được đặt ở phòng cách ly, hoặc khoa đột ngột thắt chặt quy định trong mùa dịch. Khi đó có thể phải mặc áo choàng, đeo khẩu trang loại được yêu cầu, giới hạn số người nhà. Hỏi điều dưỡng cách mặc và tháo đồ bảo hộ đúng thứ tự, vì tháo sai là lúc dễ làm bẩn tay nhất. Đừng hỏi chatbot hay đọc trên mạng để làm khác đi quy định của khoa.
Trong ca trực, nếu người bệnh sốt mới, rét run, chỗ kim truyền sưng đỏ đau, vết mổ chảy dịch đục hay có mùi, ho tăng, khó thở, báo điều dưỡng ngay để bác sĩ đánh giá, không tự lau rửa hay bôi thuốc. Ghi giờ phát hiện vào sổ. Người nuôi bệnh tự thấy sốt, ho, tiêu chảy thì nói với khoa và đổi ca, đừng cố ở lại.
Sau khi ra viện, nếu người bệnh sốt cao, lơ mơ, khó thở, vết mổ sưng đau lan rộng, thì gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Những dấu hiệu nhẹ hơn, gọi theo số liên hệ trên giấy ra viện hoặc đi khám lại sớm, đừng tự xử lý theo lời khuyên trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Dung dịch sát khuẩn tay có thay được rửa tay bằng xà phòng không?
Trong phần lớn trường hợp tay không nhìn thấy bẩn, sát khuẩn tay nhanh là đủ và tiện hơn. Khi tay dính bẩn, dính dịch, hoặc sau khi chăm người bệnh tiêu chảy, nên rửa bằng xà phòng và nước. Khoa có hướng dẫn riêng thì làm theo khoa.
Người nuôi bệnh có cần đeo khẩu trang suốt ngày không?
Tuỳ khoa và tuỳ tình trạng người bệnh. Ở khoa bệnh hô hấp, phòng cách ly hay mùa dịch, khoa thường yêu cầu. Khi người nuôi bệnh tự thấy ho, sổ mũi, nên đeo để bảo vệ người bệnh. Hỏi điều dưỡng nếu không chắc.
Có nên mang hoa tươi vào thăm không?
Nhiều khoa không cho hoa tươi và cây chậu, nhất là khoa hồi sức, khoa ung bướu, vì nước cắm hoa và đất có thể chứa vi khuẩn, nấm. Hỏi trước, hoặc thay bằng lời hỏi thăm, ảnh, thiệp viết tay.
Đưa con nhỏ vào thăm ông bà nằm viện có được không?
Nhiều khoa hạn chế trẻ em vì trẻ dễ lây và dễ bị lây bệnh ở bệnh viện. Hỏi quy định của khoa. Nếu không được, cho trẻ gọi video, quay đoạn phim ngắn hoặc vẽ tranh gửi vào, ông bà vẫn vui.
AI có giúp biết người bệnh có bị nhiễm khuẩn không?
Không. Nhận định nhiễm khuẩn cần thăm khám và xét nghiệm của bác sĩ. Thấy sốt, vết mổ sưng đỏ, chỗ truyền đau thì báo điều dưỡng. AI chỉ nên giúp bạn ghi lại giờ và biểu hiện để kể cho đúng.
Đồ của người bệnh mang về nhà giặt có cần ngâm hoá chất không?
Thường giặt riêng bằng xà phòng, phơi khô là đủ. Với đồ dính máu, dịch hoặc người bệnh mắc bệnh truyền nhiễm, hỏi điều dưỡng cách xử lý cụ thể trước khi mang về, không tự pha hoá chất mạnh.