Khi AI tham gia vào quá trình chẩn đoán, các quyền cơ bản của người bệnh vẫn giữ nguyên: được giải thích về tình trạng bệnh và cách chẩn đoán bằng lời dễ hiểu, được đồng ý hoặc từ chối phương pháp khám chữa, được giữ bí mật thông tin, và được biết dữ liệu của mình có bị dùng cho mục đích khác ngoài việc chữa bệnh hay không. Bác sĩ là người kết luận và chịu trách nhiệm chuyên môn, dù phần mềm đã gợi ý gì.
Quy định riêng về AI trong y tế ở Việt Nam đang được xây dựng và hoàn thiện, nên bài này viết theo nguyên lý của Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 và các quy định về dữ liệu cá nhân, kèm những câu hỏi cụ thể bạn có thể đặt ra. Phần AI làm gì trong phòng đọc phim hay ki-ốt đã có ở danh mục "AI đang có trong bệnh viện"; ở đây tập trung vào quyền.
Bốn quyền không đổi, dù có AI hay không
Quyền được thông tin. Bạn có quyền được biết về tình trạng bệnh, kết quả, phương pháp điều trị, rủi ro và lựa chọn khác, bằng ngôn ngữ bạn hiểu được. Nếu một kết luận dựa một phần vào phân tích của phần mềm, câu hỏi "chẩn đoán này dựa trên những gì" vẫn là câu hỏi chính đáng, và bác sĩ trả lời được bằng hình ảnh, kết quả và khám lâm sàng mà họ đã dùng.
Quyền đồng ý hoặc từ chối. Với các phương pháp khám chữa có rủi ro như phẫu thuật, thủ thuật, bạn hoặc người đại diện được giải thích và đồng ý trước. Phần mềm hỗ trợ đọc ảnh chạy trong quy trình nội bộ thường không cần một tờ đồng ý riêng, giống như máy xét nghiệm tự động không cần. Nhưng việc tham gia nghiên cứu, thử nghiệm một công cụ mới, hay để dữ liệu của bạn được dùng cho mục đích ngoài điều trị thì khác: đó là chuyện cần sự đồng ý rõ ràng.
Quyền được giữ bí mật và quyền lựa chọn, kể cả xin ý kiến bác sĩ khác, vẫn y nguyên. AI không lấy bớt quyền nào của bạn; nó chỉ đặt thêm vài câu hỏi mà trước đây người bệnh không cần nghĩ tới.
Khi nào chỉ cần được thông báo, khi nào cần bạn đồng ý
Ranh giới dưới đây là cách hiểu theo nguyên lý chung về quyền người bệnh và dữ liệu cá nhân, không phải danh mục pháp lý cố định. Trường hợp cụ thể bạn hỏi bệnh viện và kiểm quy định hiện hành.
| Tình huống | Mức thường gặp | Bạn có thể hỏi gì |
|---|---|---|
| Phần mềm hỗ trợ bác sĩ đọc phim trong quy trình thường quy | Là công cụ nội bộ; bác sĩ kết luận và ký | Kết luận này đã được bác sĩ đọc lại chưa, dựa trên gì |
| Ghi âm, chép lời buổi khám bằng AI | Nên được thông báo; nhiều nơi hỏi ý người bệnh | Có ghi âm không, lưu ở đâu, ai nghe, xoá khi nào |
| Tham gia nghiên cứu, thử nghiệm công cụ mới | Cần đồng ý tự nguyện, có phiếu thông tin riêng | Mục đích, rủi ro, quyền rút lui, ai được xem dữ liệu |
| Dùng dữ liệu đã có để phát triển, huấn luyện phần mềm | Phải có căn cứ theo quy định về dữ liệu cá nhân, thường gồm đồng ý hoặc ẩn danh hoá | Dữ liệu của người bệnh có được dùng không, đã ẩn danh chưa, có thể từ chối không |
Hàng cuối là chỗ người bệnh ít nghĩ tới nhất. Ảnh chụp, kết quả, ghi chép của hàng nghìn người bệnh là nguyên liệu để phát triển phần mềm y tế. Dữ liệu sức khoẻ thuộc nhóm nhạy cảm theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân; việc dùng nó ngoài mục đích điều trị cần có căn cứ rõ ràng.
Những câu nên hỏi khi biết có AI trong quá trình chẩn đoán
Bạn không cần hỏi hết. Chọn hai ba câu hợp với hoàn cảnh, hỏi bình tĩnh, như hỏi về bất kỳ xét nghiệm nào khác.
- Phần mềm này giúp bác sĩ ở bước nào: khoanh vùng, đo đạc, sắp thứ tự ưu tiên đọc, hay gợi ý kết luận?
- Kết luận cuối cùng do bác sĩ nào đọc và ký?
- Nếu phần mềm và bác sĩ nhìn khác nhau thì xử lý thế nào?
- Có điều gì phần mềm này dễ bỏ sót mà bác sĩ cần xem kỹ hơn trong trường hợp của người bệnh?
- Dữ liệu hình ảnh của người bệnh có được gửi ra ngoài bệnh viện để phân tích không?
- Dữ liệu có được dùng cho nghiên cứu hay phát triển phần mềm không, và nếu không muốn thì báo ai?
- Nếu muốn có ý kiến bác sĩ thứ hai, gia đình cần xin những giấy tờ, hình ảnh gì?
Nếu bạn muốn chuẩn bị trước, có thể nhờ AI sắp lại các câu trên theo hoàn cảnh của mình. Tả hoàn cảnh bằng lời chung, không tên, không kết quả cụ thể, và dặn rõ: "chỉ soạn câu hỏi, không đoán bệnh". Một tờ giấy bốn năm câu là vừa cho một buổi gặp bác sĩ.
Xin ý kiến bác sĩ thứ hai: quyền lựa chọn trong thời có AI
Bạn được quyền hỏi ý kiến khác. Với những chẩn đoán quan trọng — một khối u, một chỉ định mổ lớn — xin thêm ý kiến bác sĩ khác là việc bình thường và chính đáng. Đó không phải là nghi ngờ bác sĩ đầu tiên, mà là cách người bệnh ra quyết định có đủ thông tin.
Mang theo dữ liệu gốc, không chỉ tờ kết luận. Bác sĩ thứ hai thường muốn xem lại hình ảnh gốc (đĩa phim, đường dẫn xem ảnh), tiêu bản giải phẫu bệnh nếu có, và tóm tắt hồ sơ. Xin những thứ này theo quy trình của bệnh viện; bài xin bản sao hồ sơ trong cùng danh mục có hướng dẫn chi tiết.
Không thay ý kiến thứ hai bằng chatbot. Tải ảnh phim lên chatbot công cộng để "xem AI nói gì" không phải là ý kiến thứ hai. Chatbot đa năng không phải phần mềm y tế đã được kiểm định cho việc đọc phim, không có bệnh sử, không khám được người bệnh, và việc tải ảnh lên làm lộ dữ liệu.
Thời gian là một phần của quyết định. Có bệnh cho phép chờ vài tuần để hỏi thêm, có bệnh không. Hỏi bác sĩ đầu tiên thẳng thắn: nếu gia đình muốn xin thêm ý kiến, chờ bao lâu là an toàn.
Giải thích thế nào thì mới là đủ
Quyền được thông tin chỉ có ý nghĩa khi bạn thật sự hiểu sau buổi gặp. Một lời giải thích đủ, dù có AI tham gia hay không, thường giúp bạn trả lời được các câu sau khi ra khỏi phòng:
- Bác sĩ đang nghĩ tới vấn đề gì, chắc chắn đến đâu, còn cần làm gì để chắc hơn.
- Kết luận dựa trên những gì: khám, xét nghiệm, hình ảnh, và phần nào có phần mềm hỗ trợ.
- Có những hướng xử trí nào, mỗi hướng được gì, rủi ro gì, nếu chưa làm gì thì sao.
- Bước tiếp theo là gì, khi nào, ở đâu, ai liên hệ.
- Dấu hiệu nào xuất hiện thì phải quay lại ngay, không chờ hẹn.
- Nếu còn thắc mắc sau khi về nhà thì hỏi ai, qua kênh nào.
Nếu ra khỏi phòng mà chưa trả lời được vài câu trong số đó, bạn có quyền hỏi lại, xin bác sĩ nói chậm hơn hoặc vẽ ra giấy. Ghi chép ngay khi vừa ra khỏi phòng, lúc còn nhớ rõ. Về nhà, bạn có thể gõ lại các ghi chép (bỏ tên, mã hồ sơ) và nhờ AI sắp xếp thành một trang gọn theo sáu câu trên, đánh dấu chỗ còn trống để lần sau hỏi tiếp. AI chỉ sắp lại lời bác sĩ đã nói; nó không được thêm ý mới vào.
Người bệnh cao tuổi, người không rành công nghệ: ai đứng ra hỏi
Những câu hỏi về phần mềm và dữ liệu nghe xa lạ với nhiều người bệnh lớn tuổi. Họ thường tin bác sĩ, ngại hỏi, và càng ngại hỏi về "máy móc". Điều đó không làm quyền của họ nhỏ đi; nó chỉ có nghĩa là người đi cùng cần để ý hơn. Người nhà có thể hỏi thay, nhưng nên hỏi trước mặt người bệnh, nói lại cho họ bằng lời đơn giản, và hỏi họ có đồng ý không với những việc cần đồng ý.
Với những người không tự quyết được, như người bệnh đang hôn mê hay suy giảm nhận thức nặng, người đại diện hợp pháp thực hiện quyền thay theo quy định. Lúc đó gia đình nên thống nhất một người làm đầu mối, ghi lại những gì đã được giải thích và đã đồng ý, để tránh mỗi người hiểu một kiểu.
Một nguyên tắc chung giúp người nhà khỏi lạc đề: hỏi về AI chỉ khi nó liên quan tới quyết định của người bệnh. Câu "kết luận đã được bác sĩ đọc lại chưa" đáng hỏi; một cuộc tranh luận dài về công nghệ ở phòng khám đông người thì không giúp gì cho người bệnh, mà còn lấy mất thời gian lẽ ra dành để hỏi về bệnh.
Khi nghi ngờ quyền của mình không được tôn trọng
Phần lớn băn khoăn được giải toả bằng một cuộc trò chuyện với bác sĩ điều trị. Nếu bạn đã hỏi mà không được giải thích, hoặc phát hiện dữ liệu của mình bị dùng cho mục đích bạn không đồng ý, bước tiếp theo là đề nghị bằng văn bản tới bộ phận chăm sóc khách hàng hoặc phòng kế hoạch tổng hợp của bệnh viện, nêu sự việc, thời điểm, và điều bạn mong muốn. Giữ lại bản sao đề nghị và mọi phản hồi.
Bạn có thể nhờ AI chuyển các ý rời rạc thành một đề nghị gọn, lịch sự, nhưng hãy gõ sự việc bằng lời chung và thay tên người, tên viện, mã hồ sơ bằng ký hiệu trước khi dán; tự điền lại khi in. Đọc kỹ bản AI soạn, bỏ những câu suy diễn mà bạn không có căn cứ, vì một đề nghị đúng sự việc dễ được giải quyết hơn một đề nghị nhiều cáo buộc. Vụ việc phức tạp hoặc có thiệt hại, nếu cần tư vấn pháp lý, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Và một điều không thay đổi: mọi băn khoăn về quyền đều để sau khi người bệnh an toàn. Nếu người bệnh đang có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, co giật, yếu liệt nửa người, chảy máu nhiều, việc đầu tiên là gọi 115 hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất. Câu hỏi về phần mềm, về dữ liệu, bạn hỏi khi tình hình đã ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh viện có bắt buộc phải nói với người bệnh là có dùng AI không?
Quy định riêng về việc thông báo dùng AI trong khám chữa bệnh đang được hoàn thiện, nên bạn kiểm văn bản hiện hành. Dù vậy, quyền được thông tin của người bệnh cho phép bạn hỏi kết luận dựa trên những gì, và bác sĩ có trách nhiệm giải thích bằng lời dễ hiểu.
Có được từ chối để AI đọc phim của mình không?
Bạn có thể nêu mong muốn đó với bác sĩ. Khi phần mềm là công cụ nội bộ trong quy trình thường quy, bệnh viện có thể giải thích vì sao dùng và bác sĩ vẫn là người đọc, ký kết luận. Với nghiên cứu hay thử nghiệm công cụ mới, việc tham gia phải tự nguyện.
Nếu AI đưa ra gợi ý sai và bác sĩ làm theo thì ai chịu trách nhiệm?
Kết luận chuyên môn là của bác sĩ và cơ sở y tế, phần mềm chỉ là công cụ hỗ trợ. Trường hợp có sai sót, trách nhiệm được xem xét theo quy định về khám chữa bệnh và sự cố y khoa. Vụ việc cụ thể cần tư vấn pháp lý thì nên hỏi luật sư.
Dữ liệu ảnh chụp của mình có thể đã được dùng để huấn luyện AI mà mình không biết không?
Theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân, việc dùng dữ liệu sức khoẻ ngoài mục đích điều trị cần có căn cứ rõ ràng như đồng ý của bạn hoặc ẩn danh hoá đúng cách. Bạn có quyền hỏi bệnh viện dữ liệu của mình có được dùng cho mục đích đó không.
Ký giấy đồng ý tham gia nghiên cứu rồi có rút lại được không?
Nguyên tắc chung của nghiên cứu y sinh là người tham gia được tự nguyện và có quyền rút lui. Đọc kỹ phiếu thông tin trước khi ký, hỏi rõ rút lui thì dữ liệu đã thu được xử lý thế nào, và giữ một bản phiếu đồng ý.
Có nên dùng chatbot để kiểm tra lại kết luận của bác sĩ không?
Chatbot có thể giúp bạn hiểu thuật ngữ trong kết luận và soạn câu hỏi, nhưng không phải là ý kiến chuyên môn thứ hai. Nếu băn khoăn về kết luận, hãy hỏi bác sĩ điều trị hoặc xin ý kiến một bác sĩ khác với đầy đủ hình ảnh và hồ sơ gốc.